Ẩn mình giữa vùng núi đá vôi thuộc Nhẫm Dương, thành phố Hải Phòng, chùa Nhẫm Dương không chỉ là chốn sinh hoạt tín ngưỡng lâu đời mà còn là nơi lưu giữ nhiều dấu tích quý giá về lịch sử, văn hóa và đời sống con người qua các thời kỳ. Từ những công trình kiến trúc cổ, hệ thống hang động đến các di vật khảo cổ, mỗi dấu tích nơi đây đều góp phần mở ra những trang sử đặc biệt, đưa người hôm nay trở về với những lớp trầm tích văn hóa của một miền đất cổ.
Những lớp trầm tích khảo cổ hé mở lịch sử hàng vạn năm
Điểm đặc biệt làm nên giá trị riêng của Nhẫm Dương là hệ thống hang động nằm bao quanh khuôn viên chùa. Trong đó, động Thánh Hóa và hang Tối là những địa điểm khảo cổ quan trọng, lưu giữ nhiều dấu tích phản ánh quá trình cư trú và hoạt động của con người từ thời tiền sử đến các giai đoạn lịch sử sau này.
Trong các đợt khảo sát, khai quật vào những năm 2000 và 2001, các nhà khảo cổ học đã phát hiện tại động Thánh Hóa nhiều di cốt hóa thạch của người và động vật. Đáng chú ý là những mẫu xương, răng của voi, tê giác, hổ, báo, lợn rừng, đười ươi và người cổ. Theo các kết quả nghiên cứu được công bố, một số hóa thạch có niên đại ước tính khoảng 30.000–50.000 năm. Riêng tầng văn hóa tại khu vực này có nơi dày tới khoảng 4 m, cho thấy tiềm năng nghiên cứu khảo cổ học rất đáng chú ý.
Không chỉ có giá trị về cổ sinh vật học, hệ thống hang động Nhẫm Dương còn cung cấp những tư liệu quan trọng về lịch sử phát triển của cộng đồng cư dân cổ. Tại hang Tối, các nhà khảo cổ phát hiện nhiều hiện vật như rìu đồng có vai, thạp đồng, lưỡi xéo đồng và các công cụ bằng đá. Những hiện vật thuộc các giai đoạn văn hóa khác nhau, trong đó có dấu tích văn hóa Đông Sơn, góp phần phác họa đời sống sản xuất và sinh hoạt của cư dân cổ trên vùng đất này.
Những phát hiện ấy cho thấy Nhẫm Dương không chỉ là một địa điểm tôn giáo mà còn là không gian lưu giữ những chứng cứ khoa học về lịch sử tự nhiên và lịch sử con người. Mỗi mẫu hóa thạch, mảnh gốm hay công cụ đá đều có thể trở thành đầu mối giúp các nhà nghiên cứu tìm hiểu môi trường sống, phương thức kiếm sống và quá trình thích nghi của cư dân qua từng thời kỳ.
Tháp cổ, dấu tích Phật giáo và ký ức của các bậc thiền sư
Bên cạnh những giá trị khảo cổ, chùa Nhẫm Dương còn lưu giữ các dấu tích kiến trúc Phật giáo có ý nghĩa đặc biệt. Theo tư liệu của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, ngôi chùa có hai tháp đá cổ là Viên Quang và Diệu Quang, thờ hai vị Tổ đầu tiên của Thiền phái Tào Động tại Việt Nam là Thiền sư Thủy Nguyệt và Thiền sư Tông Diễn.
Các ngôi tháp có kiến trúc tương đối nguyên vẹn, hình thức trang trí không cầu kỳ nhưng mang vẻ trang nghiêm, cổ kính. Đây không đơn thuần là những công trình tưởng niệm mà còn là chứng tích về quá trình hình thành, truyền thừa và phát triển của Thiền phái Tào Động trên đất Việt.
Đặc biệt, động Thánh Hóa gắn với câu chuyện về Thiền sư Thủy Nguyệt, vị Tổ khai sáng dòng Tào Động ở Việt Nam. Không gian hang động và những dấu tích thờ tự tại đây tạo nên sự kết nối giữa cảnh quan thiên nhiên, lịch sử Phật giáo và tín ngưỡng dân gian. Qua đó, di tích phản ánh một nét đặc sắc trong văn hóa Phật giáo Việt Nam: sự hòa quyện giữa không gian tu hành, thiên nhiên và đời sống cộng đồng.
Những tháp đá, tượng thờ, đồ gốm, đồ đồng và các hiện vật được lưu giữ tại chùa đã góp phần tạo nên một hệ thống tư liệu đa dạng. Mỗi loại hình hiện vật mang một giá trị riêng, bổ sung cho nhau trong việc tái hiện diện mạo lịch sử của Nhẫm Dương qua nhiều thế kỷ.
Gìn giữ những chứng tích quá khứ cho tương lai
Từ những hóa thạch hàng vạn năm tuổi đến tháp đá cổ và các di vật Phật giáo, chùa Nhẫm Dương là nơi hội tụ nhiều lớp trầm tích lịch sử hiếm có. Giá trị của di tích đã được ghi nhận khi quần thể An Phụ – Kính Chủ – Nhẫm Dương được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt ngày 22/12/2016. Với những giá trị nổi bật, ngày 12 tháng 7 năm 2025, chùa Nhẫm Dương được UNESCO ghi danh, trở thành di tích thành phần của Di sản thế giới “Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc”. Sự kiện này tiếp tục khẳng định những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, tôn giáo và cảnh quan của di tích trong dòng chảy di sản của dân tộc.
Ngày nay, việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích không chỉ dừng lại ở gìn giữ kiến trúc chùa hay các công trình thờ tự. Những hang động khảo cổ, tầng trầm tích, hóa thạch và hiện vật cần được nghiên cứu, kiểm kê, bảo quản theo quy trình chuyên môn. Đồng thời, việc xây dựng hệ thống thuyết minh khoa học, số hóa tư liệu và giới thiệu hiện vật đến công chúng sẽ góp phần đưa những giá trị ít được biết đến của Nhẫm Dương đến gần hơn với cộng đồng.
Ở góc độ phát triển kinh tế, những giá trị độc đáo về khảo cổ học, lịch sử Phật giáo và cảnh quan tự nhiên mở ra tiềm năng hình thành các sản phẩm du lịch văn hóa, giáo dục trải nghiệm và nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, khai thác di sản cần được thực hiện thận trọng, tránh tác động đến cấu trúc hang động, tầng văn hóa và tính nguyên gốc của các di vật.
Những dấu tích cổ tại chùa Nhẫm Dương không chỉ kể câu chuyện về một ngôi chùa, mà còn mở ra hành trình khám phá lịch sử lâu dài của vùng đất và con người. Gìn giữ những chứng tích ấy chính là bảo vệ nguồn tư liệu quý giá để các thế hệ hôm nay và mai sau tiếp tục tìm hiểu, trân trọng những giá trị đã được thiên nhiên và lịch sử trao truyền.
Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc