Trong kho tàng di sản kháng chiến chống quân Nguyên – Mông lẫy lừng của vương triều nhà Trần, câu chuyện về con voi chiến sa lầy bên dòng sông Hóa năm 1288 và lời thề bất tử của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn đã trở thành biểu tượng thiêng liêng về lòng trung nghĩa. Ngày nay, tại tòa Tiền tế đền Kiếp Bạc – di tích thành phần thuộc Quần thể Di sản Văn hóa Thế giới – đôi xương chân voi chiến cao hơn 1 mét vẫn đang được lưu giữ vẹn nguyên. Không chỉ là một di cốt cổ xưa, kỷ vật này chính là gạch nối tâm linh linh thiêng, truyền tải trọn vẹn Hào khí Đông A và bài học bảo tồn di sản vô giá cho thế hệ hôm nay.
Lời thề sinh tử bên bến sông Hóa và huyền thoại voi chiến trung nghĩa
Trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên – Mông lần thứ ba năm 1288, vùng đất A Sào (xã An Thái, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình nay thuộc tỉnh Hưng Yên) giữ một vị trí địa – chính trị đặc biệt xung yếu. Nằm ven dòng sông Hóa, A Sào vừa là thái ấp cổ của Phụng Càn Vương Trần Liễu (thân phụ Hưng Đạo Đại Vương), vừa là trung tâm tích trữ binh lương, vũ khí trọng yếu của vương triều nhà Trần. Sự tôn nghiêm và linh thiêng của vùng đất hậu cứ này từng được nhân dân tóm lược qua câu ca dao lưu truyền qua nhiều thế hệ: “Dẫu rằng ông nảo ông nào / Qua đền A Sào cũng phải xuống ngựa”. Dấu ấn của hệ thống kho tàng phục vụ chiến tranh đến nay vẫn hiện hữu qua tên gọi các làng xã xung quanh như Mễ Thương (kho gạo), A Mễ (nơi để gạo), Đại Nẫm (kho thóc lớn), Am Qua (kho gươm) hay Gò Đóng Yên.
Lịch sử ghi nhận, khi Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn dẫn đại quân vượt sông Hóa tiến về Lục Đầu Giang để chuẩn bị cho trận quyết chiến chiến lược với đạo thủy binh giặc do tướng Ô Mã Nhi chỉ huy, con voi chiến dũng mãnh kinh qua nhiều trận mạc của ông chẳng may bị sa lầy tại bến sông. Mặc dù quân sĩ cùng nhân dân vùng A Sào đã dốc toàn lực tháo cả nhà gỗ lim, dâng gỗ tre, rơm rạ và dùng bè mảng để giải cứu, nhưng con voi to nặng vẫn dần chìm sâu vào lòng phù sa nhão khi nước triều dâng nhanh.
Trước thế trận quân cơ khẩn cấp không thể chậm trễ, Hưng Đạo Đại Vương đành nuốt nước mắt chia tay người bạn chiến đấu trung thành. Đáp lại ánh mắt rấn rấn nước mắt của vị chủ tướng, con voi chiến rống lên một hồi dài đầy bi ai rồi từ từ chìm vào lòng sông. Xúc động trước tấm lòng trung hiếu của con vật chiến nghĩa và sục sôi khí thế diệt giặc bảo vệ giang sơn, Trần Hưng Đạo đã tuốt gươm trỏ xuống dòng sông Hóa mà thề rằng:
“Chuyến này không phá xong giặc Nguyên, thề không về đến bến sông này nữa!”
Lời thề bất hủ trỏ xuống dòng sông Hóa năm ấy đã trở thành động lực tinh thần vô song, cổ vũ quân dân nhà Trần làm nên đại thắng Bạch Đằng Giang oanh liệt, đập tan hoàn toàn ý chí xâm lược của đế chế Mông – Nguyên. Sau chiến thắng, ghi nhớ công ơn con voi trung hiếu, nhân dân A Sào đã đắp mộ, tạc tượng đá và lập miếu thờ ngay tại bến sông, từ đó gọi tên là Bến Tượng hay Bến Voi.
Hiện diện tại tòa Tiền tế đền Kiếp Bạc: Cận cảnh di vật và tín ngưỡng dân gian
Tại đền Kiếp Bạc – di sản thế giới nằm ở trung tâm đại bản doanh Vạn Kiếp xưa (nay thuộc phường Trần Hưng Đạo, thành phố Hải Phòng) – không gian thờ tự Đức Thánh Trần luôn ẩn chứa những di vật lịch sử đầy sức hút. Đền Kiếp Bạc tựa vào núi Trán Rồng, nhìn ra sông Lục Đầu, hai bên có hai dãy núi Nam Tào và Bắc Đẩu chầu vào tạo thành thế phong thủy “tả thanh long, hữu bạch hổ” vô cùng đắc địa.
Tại tòa Tiền tế của ngôi đền, hai bên ban thờ Công Đồng Trần Triều và Lục Bộ Thượng Từ, du khách hành hương dễ dàng chiêm bái một kỷ vật đặc biệt: đôi xương chân voi chiến.
Theo các nguồn tư liệu thuyết minh chính thức tại khu di tích và ghi nhận từ các bậc cao niên, tuy chưa có văn bản chính sử khẳng định tuyệt đối đây có đúng là di cốt con voi chiến sa lầy tại bến sông Hóa năm 1288 hay không, nhưng từ hàng trăm năm qua, kỷ vật đã ăn sâu vào tâm thức linh thiêng của cộng đồng. Du khách thập phương khi về bái lễ Đức Thánh Trần thường thực hiện một tập tục nét riêng độc đáo: xoa tay lên cốt xương chân voi rồi xoa lên cơ thể mình với niềm tin thành kính sẽ được ban truyền sức mạnh “khỏe và dũng mãnh như voi chiến”, giúp xua tan bệnh tật, mang lại bình an và vạn sự tốt lành.
Tinh thần “Phụ tử chi binh” và giá trị cốt lõi của Hào khí Đông A
Kỷ vật đôi xương chân voi không tồn tại đơn lẻ mà nằm trong tổng thể triết lý quân sự và đạo lý nhân văn sâu sắc của vương triều Trần. Lịch sử ghi nhận, dưới sự chỉ huy của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương, quân đội nhà Trần đã tạo nên mối quan hệ gắn kết bền chặt như cha con một nhà – được người đương thời gọi là đội quân “Phụ tử chi binh”.
Tình cảm sâu nặng giữa vị chủ tướng tối cao với con voi chiến kinh qua nhiều trận mạc không chỉ phản ánh sự trân trọng đối với một sinh linh có công với đất nước, mà còn tôn vinh lòng trung thành son sắt. Câu chuyện về hai vị gia tướng thân tín Yết Kiêu và Dã Tượng – người có tài thuần phục voi rừng, một mực phò tá chủ tướng trong những thời khắc gian nguy nhất – cùng hình ảnh con voi chiến ứa nước mắt bên bến sông Hóa chính là những minh chứng sinh động nhất cho sức mạnh đoàn kết và tình nghĩa chủ – tớ vượt lên trên mọi thử thách.
Tư tưởng chính trị tiến bộ do Trần Quốc Tuấn đúc kết: “Khoan thư sức dân làm kế sâu rễ bền gốc, đó là thượng sách giữ nước” cùng tinh thần “Vua tôi đồng lòng, anh em hòa mục, cả nước chung sức” đã biến từng xóm làng, bến sông như A Sào, Vạn Kiếp thành những pháo đài kiên cố, đập tan ba cuộc xâm lược của đế chế Mông – Nguyên hung bạo.
Bảo tồn di sản trong lòng Quần thể Di sản Thế giới UNESCO
Tháng 7 năm 2025, Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc đã chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới. Trong đó, đền Kiếp Bạc giữ vai trò là di tích thành phần cốt lõi, minh chứng cho sự liên minh chiến lược giữa Nhà nước, tôn giáo và nhân dân trong sự nghiệp củng cố quốc gia và bảo vệ Tổ quốc.
Việc bảo tồn và phát huy giá trị kỷ vật xương chân voi chiến tại đền Kiếp Bạc đặt ra những định hướng quan trọng trong công tác quản lý di sản hiện đại:
Công tác bảo tồn khoa học: Đẩy mạnh nghiên cứu khảo cổ học, ứng dụng các phương pháp bảo quản sinh học tiên tiến nhằm bảo vệ cốt xương cổ trước tác động của độ ẩm và thời gian.
Tuyên truyền nếp sống văn minh: Kết hợp giữa tôn trọng niềm tin tín ngưỡng của nhân dân với việc hướng dẫn du khách thực hành nếp sống văn minh tại cơ sở thờ tự, tránh việc va chạm cơ học trực tiếp quá mức làm tổn hại bề mặt hiện vật.
Chuyển đổi số & Quảng bá di sản: Tích hợp mã QR tra cứu thông tin lịch sử tại tòa Tiền tế, đưa câu chuyện về Bến Tượng sông Hóa và kỷ vật xương chân voi vào các tour du lịch trải nghiệm.
Ngọn lửa tri ân và thông điệp gửi lại hậu thế
Trải qua hơn 7 thế kỷ thăng trầm, kỷ vật đôi xương chân voi chiến tại đền Kiếp Bạc vẫn sừng sững như một chứng nhân lịch sử im lặng nhưng đầy sức lay động. Kỷ vật ấy nhắc nhớ thế hệ hôm nay về giá trị vô giá của độc lập, tự do – những thành quả được đánh đổi bằng máu xương, mồ hôi và cả những giọt nước mắt nghĩa tình của cha ông cùng các linh vật đồng hành trong lịch sử giữ nước.
Gìn giữ, tôn vinh và tiếp tục nghiên cứu kỷ vật xương chân voi chiến của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn chính là hành động thiết thực nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn di sản, tiếp nối ngọn lửa yêu nước và truyền tải trọn vẹn Hào khí Đông A cùng lòng tự hào dân tộc đến muôn đời sau.
Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc