Sau khi Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản thế giới năm 2025, Lễ hội Côn Sơn, Kiếp Bạc – mùa Thu năm 2026 diễn ra trong một bối cảnh mới: danh hiệu quốc tế đã trở thành động lực, nhưng đồng thời cũng đặt ra những yêu cầu cao hơn đối với công tác bảo tồn, phát huy và quản lý di sản.
Từ danh hiệu UNESCO đến trách nhiệm bảo tồn lâu dài
Ngày 12/7/2025, tại Kỳ họp lần thứ 47 của Ủy ban Di sản Thế giới ở Paris, UNESCO chính thức ghi danh Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc vào Danh sách Di sản thế giới theo các tiêu chí (iii) và (vi). Đây là Di sản thế giới thứ 9 của Việt Nam. Quần thể gồm 12 điểm thành phần, trải rộng trên không gian núi rừng, đồng bằng và thung lũng sông, gắn với sự hình thành, phát triển và lan tỏa của Phật giáo Trúc Lâm.
Lễ hội Côn Sơn, Kiếp Bạc – mùa Thu năm 2026 diễn ra từ ngày 26/9 – 04/10, gắn với các nghi lễ: tưởng niệm 726 năm ngày mất của Anh hùng dân tộc Trần Hưng Đạo và 584 năm ngày mất của AHDT, DNVH thế giới Nguyễn Trãi. Lễ hội năm nay không còn mang ý nghĩa của một sự kiện “đón danh hiệu”, mà đứng trước yêu cầu quan trọng hơn: làm thế nào để danh hiệu UNESCO thực sự được chuyển hóa thành giá trị văn hóa, giáo dục, xã hội và kinh tế bền vững trong đời sống đương đại.
Lễ hội – nơi di sản tiếp tục được thực hành
Một trong những giá trị nổi bật của Quần thể Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc nằm ở tính liên tục của các nghi lễ, lễ hội và hoạt động hành hương. UNESCO cũng xác định việc các nghi lễ, lễ hội và hành hương được duy trì liên tục là minh chứng cho sức sống lâu dài của các giá trị tinh thần gắn với di sản.
Tại Côn Sơn – Kiếp Bạc, những nghi lễ tưởng niệm các danh nhân, nghi lễ tín ngưỡng truyền thống, hoạt động diễn xướng và các chương trình văn hóa trong mùa hội không chỉ tạo nên sức hấp dẫn đối với du khách. Quan trọng hơn, đó là môi trường để cộng đồng tiếp tục thực hành, truyền dạy và tái hiện những giá trị văn hóa được hình thành qua nhiều thế kỷ.
Vì vậy, lễ hội cần được nhìn nhận không đơn thuần như một sự kiện du lịch theo mùa, mà là một không gian văn hóa sống, nơi lịch sử được kể lại bằng nghi lễ, ký ức cộng đồng và những thực hành văn hóa cụ thể.
Di sản mở ra nguồn lực phát triển kinh tế
Sức hút của Di sản thế giới tạo thêm điều kiện để Côn Sơn – Kiếp Bạc phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa, tâm linh và trải nghiệm gắn với cảnh quan, lễ hội, ẩm thực, làng nghề và sản phẩm địa phương.
Thực tế từ các mùa lễ hội gần đây cho thấy xu hướng kết hợp hoạt động văn hóa với xúc tiến thương mại, giới thiệu sản phẩm OCOP, sản phẩm làng nghề và dịch vụ du lịch ngày càng rõ nét. Đây là hướng tiếp cận có thể tạo ra chuỗi giá trị rộng hơn, từ lưu trú, vận chuyển, ăn uống đến sản xuất hàng lưu niệm và các sản phẩm đặc trưng.
Tuy nhiên, UNESCO cũng lưu ý rằng khi lượng khách tăng lên, cần có kế hoạch quản lý du lịch phù hợp, đồng thời tiếp tục hoàn thiện việc diễn giải và giới thiệu toàn bộ quần thể theo câu chuyện cốt lõi về sự phát triển của Phật giáo Trúc Lâm.
Điều đó cho thấy bài toán kinh tế của di sản không nằm ở việc thu hút càng nhiều khách càng tốt, mà là tạo ra giá trị kinh tế phù hợp với sức chịu tải của di sản, bảo đảm nguồn lực từ du lịch hỗ trợ trở lại cho công tác bảo tồn và sinh kế cộng đồng.
Khi cộng đồng trở thành chủ thể của di sản
Một trong những yêu cầu được UNESCO đặt ra đối với công tác quản lý quần thể là phải bảo đảm sự tham vấn và tham gia hiệu quả của cộng đồng địa phương. Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt đối với Côn Sơn – Kiếp Bạc, nơi lễ hội và các thực hành tín ngưỡng đã gắn bó lâu dài với đời sống cư dân.
Sau danh hiệu UNESCO, nhận thức xã hội về di sản có thể được nâng lên, nhưng danh hiệu chỉ thực sự có ý nghĩa khi người dân hiểu giá trị của nơi mình đang sống, tham gia bảo vệ di sản và có cơ hội hưởng lợi chính đáng từ quá trình phát huy giá trị.
Đây cũng là thước đo quan trọng đối với lễ hội năm 2026: không chỉ có bao nhiêu người đến dự, bao nhiêu chương trình được tổ chức, mà còn phải đặt câu hỏi di sản được bảo vệ như thế nào, cộng đồng được tham gia ra sao và du khách hiểu thêm được gì sau mỗi mùa hội.
Phát huy để di sản sống cùng tương lai
Lễ hội Côn Sơn, Kiếp Bạc – mùa Thu năm 2026 diễn ra trong giai đoạn mới của hành trình bảo tồn và phát huy Di sản thế giới. Nếu năm 2025 đánh dấu sự kiện quần thể được UNESCO ghi danh và công bố rộng rãi tới công chúng, thì những mùa lễ hội tiếp theo cần hướng tới việc củng cố giá trị, nâng cao chất lượng trải nghiệm và xây dựng cơ chế phát huy di sản bền vững.
Danh hiệu UNESCO không phải là đích đến cuối cùng. Đó là một cam kết lâu dài về bảo tồn tính xác thực, toàn vẹn của di sản, duy trì các thực hành văn hóa và bảo đảm sự hài hòa giữa bảo tồn với phát triển. UNESCO cũng yêu cầu Việt Nam tiếp tục triển khai các khuyến nghị liên quan đến quản lý du lịch, sự tham gia của cộng đồng và tác động của phát triển đối với khu vực di sản.
Côn Sơn – Kiếp Bạc vì thế cần được nhìn nhận không chỉ như một điểm đến của những mùa lễ hội, mà như một phần ký ức văn hóa đang sống. Khi mỗi nghi lễ được bảo tồn đúng giá trị, mỗi câu chuyện lịch sử được diễn giải chính xác, mỗi người dân trở thành một chủ thể gìn giữ di sản và mỗi hoạt động du lịch tạo ra giá trị mà không làm tổn hại di sản, danh hiệu thế giới mới thực sự được chuyển hóa thành sức mạnh phát triển lâu dài.
Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc