Khi hàng vạn người hành hương tìm về Côn Sơn – Kiếp Bạc trong những ngày lễ hội, họ thường nhìn thấy sắc cờ, tiếng trống, những nghi lễ trang trọng và không khí náo nức của một mùa lễ hội. Nhưng phía sau những hình ảnh tưởng như đã trở thành quen thuộc ấy là một guồng máy vận hành bền bỉ, nơi hàng trăm con người lặng lẽ làm việc từ trước khi lễ hội bắt đầu cho đến khi những vị khách cuối cùng rời đi. Họ chính là những chủ thể làm nên giá trị mùa lễ hội.
Từ những công việc thầm lặng đến thành công của lễ hội
Một lễ hội quy mô lớn không chỉ được tạo nên bởi các nghi lễ và chương trình nghệ thuật. Đó còn là câu chuyện của công tác tổ chức, phân luồng giao thông, bảo đảm an ninh, vệ sinh môi trường, y tế, phòng cháy chữa cháy, hướng dẫn du khách và kiểm soát các hoạt động dịch vụ.
Đằng sau mỗi khu vực sạch sẽ là những công nhân môi trường bắt đầu công việc từ rất sớm. Sau mỗi đoàn rước là lực lượng bảo vệ, dân quân, tình nguyện viên và cán bộ điều phối. Tại những điểm đông người, nhân viên y tế luôn phải trong trạng thái sẵn sàng. Những công việc ấy ít khi được nhắc tên, nhưng chỉ một mắt xích vận hành không tốt cũng có thể ảnh hưởng đến trải nghiệm của hàng nghìn du khách.
Giữ lễ hội trong khuôn khổ của di sản
Với một không gian văn hóa có chiều sâu lịch sử như Côn Sơn – Kiếp Bạc, tổ chức lễ hội còn đặt ra một yêu cầu đặc biệt: phát huy giá trị nhưng không làm tổn hại đến di sản.
Đây là bài toán không đơn giản. Lượng khách tăng tạo thêm nguồn thu cho các hộ kinh doanh, dịch vụ vận tải, lưu trú, ăn uống và các sản phẩm du lịch địa phương. Tuy nhiên, sức ép lên cảnh quan, môi trường, hạ tầng và không gian linh thiêng cũng tăng theo.
Vì vậy, những người tổ chức lễ hội không chỉ “làm cho hội vui”, mà còn phải tính toán để các hoạt động diễn ra phù hợp với không gian di tích, bảo đảm trật tự nghi lễ và hạn chế những tác động tiêu cực của thương mại hóa. Đó cũng là cách biến một mùa lễ hội thành động lực phát triển du lịch mà không đánh đổi những giá trị làm nên bản sắc của di sản.
Những người kết nối cộng đồng với di sản
Một lễ hội thành công còn được đo bằng khả năng kết nối cộng đồng. Từ nghệ nhân, người thực hành nghi lễ, chức sắc tôn giáo, cán bộ quản lý di tích đến người dân địa phương, mỗi lực lượng giữ một vai trò riêng trong việc truyền tải ký ức và giá trị văn hóa.
Đặc biệt, thế hệ trẻ ngày càng có vai trò quan trọng. Khi tham gia tình nguyện, hướng dẫn du khách, quảng bá hình ảnh di sản trên nền tảng số hay trực tiếp tìm hiểu các nghi lễ truyền thống, họ không chỉ hỗ trợ công tác tổ chức mà còn trở thành một mắt xích trong quá trình trao truyền văn hóa.
Nếu lễ hội là một “sân khấu” lớn của cộng đồng thì những con người phía sau chính là người giữ cho sân khấu ấy không bị đứt nhịp giữa truyền thống và đời sống hiện đại.
Giữ nhịp hôm nay để giữ hồn cho ngày mai
Điều đáng ghi nhận nhất của một mùa lễ hội không chỉ nằm ở số lượng du khách hay quy mô chương trình, mà còn ở việc những giá trị văn hóa được bảo tồn và tiếp tục sống trong cộng đồng như thế nào.
Những người làm công tác tổ chức, bảo vệ, phục vụ và thực hành văn hóa có thể không xuất hiện trong những bức ảnh đẹp nhất của mùa hội. Nhưng chính họ góp phần tạo nên sự trật tự, an toàn và trang nghiêm cho mỗi nghi lễ; góp phần để du khách có một trải nghiệm đáng nhớ và để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.
Bởi vậy, bên cạnh việc đầu tư cho sân khấu, hạ tầng và các chương trình quảng bá, cần quan tâm hơn đến chính những con người đang giữ nhịp cho lễ hội: đào tạo nghiệp vụ, nâng cao kỹ năng phục vụ, bảo đảm điều kiện làm việc và tạo cơ chế để cộng đồng thực sự tham gia vào quá trình bảo tồn.
Một mùa lễ hội có thể chỉ kéo dài vài ngày, nhưng giá trị của nó có thể được trao truyền qua nhiều thế hệ. Và để điều đó xảy ra, cần những con người âm thầm đứng phía sau, kiên trì giữ từng nhịp nhỏ của lễ hội để mạch nguồn di sản được lan truyền và phát huy.
Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc