Trong hào khí Đông A lẫy lừng thế kỷ XIII, bên cạnh Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn – vị anh hùng dân tộc ba lần đánh tan quân xâm lược Nguyên Mông, lịch sử ghi danh một bậc nữ kiệt thầm lặng nhưng có vai trò vô cùng to lớn: Nguyên Từ Quốc Mẫu Thiên Thành Thái Trưởng công chúa. Không chỉ nổi tiếng với mối tình lịch sử đầy bản lĩnh thời tuổi trẻ, bà còn là “Tổng quản quân lương” xuất sắc, người sáng lập căn cứ hậu phương Vạn Kiếp và vườn thuốc Nam Dược Sơn cứu dân trợ quân. Nhìn lại hành trạng và di sản của Đức Quốc Mẫu chính là cơ sở để tiếp tục nâng tầm, bảo tồn giá trị văn hóa tâm linh trong không gian Di sản thế giới Côn Sơn – Kiếp Bạc.
Nguyên Từ Quốc Mẫu huý là Anh, hiệu là Thiên Thành Thái Trưởng; con gái trưởng của vua Trần Thái Tông. Sinh ra và lớn lên trong hoàng cung, được nuôi dưỡng và trưởng thành dưới sự giáo dục khuôn phép của hoàng tộc, Đức Quốc Mẫu có phẩm hạnh nhân từ mẫu mực, tư chất tài hoa, quyền quý của bậc vương nhi dòng tôn thất.
Năm 1251, công chúa Thiên Thành kết duyên cùng Trần Quốc Tuấn. Từ đó, bà rời chốn hoàng cung, cùng phu quân kinh bang, tế thế khắp thiên hạ; đồng cam cộng khổ, sát cánh bên Hưng Đạo Vương; nuôi dưỡng các con, chăm lo việc nước, tham gia kháng chiến.
“Tổng quản quân lương” và kiệt tác tổ chức hậu phương Vạn Kiếp
Khi theo phu quân về đại bản doanh Vạn Kiếp, Thiên Thành công chúa đã rời bỏ chốn cung khuê quyền quý để đồng cam cộng khổ cùng quân dân Đại Việt. Trong hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông (1285 và 1288), Quốc Mẫu được triều đình giao trọng trách quản lý gia quyến quý tộc đi tản cư, vận động nhân dân thực hiện kế sách “Thanh dã” (vườn không nhà trống), triệt hạ nguồn cung nhu yếu phẩm của địch.
Tại trung tâm Vạn Kiếp, Quốc Mẫu trực tiếp quy hoạch và quản lý hệ thống kho tàng hậu cần quy mô lớn. Người tận dụng địa thế sông núi hiểm yếu tại các làng Bến, Gạo, Thanh Tân, Thanh Tảo, Trung Quê, Bãi Thảo để bố trí nơi cất giấu lương thảo, khí giới. Thóc lúa thu hoạch được vận chuyển qua ngòi Mo về giấu tại Hố Thóc; lợn được chăn nuôi ở thung lũng Hố Lợn (nay thuộc phường Trần Hưng Đạo, thành phố Hải Phòng); trâu bò được thả tại núi Huyền Đinh (nay thuộc thành phố Bắc Ninh). Dân gian truyền tụng câu ca ghi nhận công lao tổ chức sản xuất kỳ diệu của Quốc Mẫu:
“Trâu thì Mẫu thả Huyền Đinh / Lợn thì Mẫu thả cánh đồng Trung Quê”. Sự bảo đảm hậu cần vững chắc từ hậu phương do Quốc Mẫu xây dựng đã góp phần quyết định đẩy quân thù vào thế kiệt quệ, tạo tiền đề cho các trận phản công chiến lược thắng lợi.
Vườn thuốc Nam Dược Sơn và tri thức quân y cứu dân, trợ quốc
Không chỉ giỏi tổ chức hậu cần, Nguyên Từ Quốc Mẫu còn mang tâm nguyện chữa bệnh cứu người. Tại đại bản doanh Vạn Kiếp, Trần Quốc Tuấn và Thái y viện nhà Trần đặc biệt đề cao tư tưởng “người Nam dùng thuốc Nam”, giao cho Quốc Mẫu trực tiếp chỉ đạo lập vườn thuốc Nam trên núi Dược Sơn (núi Nam Tào). Vườn thuốc rộng lớn với hàng trăm loài cây dược liệu quý như Hà thủ ô, Lạc tiên, Thổ phục linh, Cối xay… đã cung cấp nguồn y dược chữa bệnh, trị vết thương cho hàng vạn binh sĩ và nhân dân.
Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên ghi nhận: khi các châu huyện vùng Lạng Giang xảy ra dịch bệnh chẩn đậu (đậu mùa), nhân dân đến cầu xin thuốc của Quốc Mẫu đều nghiệm kết quả kỳ diệu.
Gia phong chuẩn mực và mạch nguồn di sản trường tồn
Sự đức độ, tài năng của Nguyên Từ Quốc Mẫu còn thể hiện qua nghệ thuật nuôi dạy con cái. Bốn vương tử gồm Hưng Vũ vương Quốc Nghiễn, Hưng Hiến vương Quốc Hiện, Hưng Nhượng vương Quốc Tảng, Hưng Trí vương Quốc Hiện đều trở thành những danh tướng kiệt xuất lập nhiều chiến công lẫy lừng. Hai người con gái là Khâm Từ Bảo Thánh Hoàng thái hậu (vợ vua Trần Nhân Tông) và Anh Nguyên công chúa (vợ Đại tướng Phạm Ngũ Lão) đều là những bậc liệt nữ mẫu mực. Người xưa từng ca ngợi gia phong nhà Quốc Mẫu: “Nhị hậu điển hình, phương hoa quy ngọc diệp / Tứ vương huân nghiệp, đức thụ xuất kim chi”.
Ngày 28 tháng 9 âm lịch năm Mậu Tý (1288), Thiên Thành công chúa từ trần tại tư dinh Vạn Kiếp. Triều đình nhà Trần truy phong tước hiệu Bảo Thánh Nguyên Từ Quốc Mẫu, Thiên Thành Thái Trưởng Công chúa và chỉ dụ tạc tượng phụng thờ. Hiện nay, tượng đồng Nguyên Từ Quốc Mẫu được tôn thờ trang trọng tại Cung cấm đền Kiếp Bạc cùng hệ thống di tích phụng thờ tại đền Dím (Nghè Dím), đền Trung Quê (TDP Trung Quê, phường Trần Hưng Đạo, thành phố Hải Phòng), đền Cửa Ông (Quảng Ninh)….
Hằng năm, Lễ giỗ Đức Quốc Mẫu (28/9 âm lịch) được Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc tổ chức trang nghiêm với các nghi thức cổ truyền như Lễ cáo yết, Lễ rước bộ, Lễ tế, dâng bánh cổ truyền … Khi Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới năm 2025, việc bảo tồn các di tích liên quan, phục hồi vườn thuốc Dược Sơn và nâng tầm lễ giỗ Nguyên Từ Quốc Mẫu chính là trách nhiệm thiết thực nhằm tôn vinh tấm gương phụ nữ Đại Việt “giỏi việc nước, đảm việc nhà”, lan tỏa hào khí Đông A cho muôn đời sau.
Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc