Không chỉ là thắng cảnh nổi bật giữa vùng núi non Kinh Môn, khu di tích An Phụ còn là địa chỉ lưu giữ những dấu ấn lịch sử đặc biệt của vương triều Trần, gắn với cuộc đời An Sinh Vương Trần Liễu – thân phụ của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn. Trải qua gần tám thế kỷ, nơi đây vẫn hiện diện như một không gian kết nối lịch sử, tín ngưỡng, văn hóa và cảnh quan thiên nhiên, góp phần tạo nên chiều sâu di sản của vùng đất Hải Phòng.
Toàn cảnh Khu di tích An Phụ
1. An Phụ – vùng đất địa linh gắn với lịch sử vương triều Trần
Nằm trên dãy núi An Phụ, thuộc địa bàn phường Phạm Sư Mạnh, thành phố Hải Phòng, khu di tích An Phụ là một trong những điểm đến tiêu biểu của vùng đất Kinh Môn xưa. Với địa thế núi cao, cảnh quan rộng mở và không gian văn hóa tâm linh lâu đời, nơi đây không chỉ có giá trị về danh lam thắng cảnh mà còn mang ý nghĩa lịch sử sâu sắc, gắn liền với một nhân vật thuộc hoàng tộc nhà Trần – An Sinh Vương Trần Liễu.
Trần Liễu sinh năm Kiến Gia thứ nhất (1211) là anh ruột của Trần Cảnh – vị vua đầu tiên triều Trần. Năm 1237 triều đình cắt đất An Phụ, An Sinh, An Dưỡng, An Hưng, An Bang cho Trần Liễu làm thái ấp và lấy tên đất phong vương cho ông là: An Sinh Vương Trần Liễu. Đây là giai đoạn nhà Trần từng bước củng cố quyền lực, xây dựng nền tảng chính trị và tổ chức quản lý các vùng đất trọng yếu.
An Sinh Vương Trần Liễu còn được biết đến là thân phụ của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn – vị anh hùng dân tộc có công lao đặc biệt trong ba cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông ở thế kỷ XIII. Bởi vậy, lịch sử vùng đất An Phụ không chỉ gắn với một nhân vật hoàng tộc mà còn có mối liên hệ trực tiếp với cuộc đời và nguồn gốc gia đình của danh tướng kiệt xuất trong lịch sử dân tộc.
Sau khi Trần Liễu qua đời năm 1251, nhân dân địa phương lập nơi thờ phụng trên núi An Phụ để tưởng nhớ công đức của ông. Từ đó, ngôi đền trở thành trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng, được gìn giữ và tu bổ qua nhiều thế hệ.
2. Đền Cao, chùa Tường Vân và tượng đài Trần Hưng Đạo – không gian hội tụ những giá trị lịch sử, tâm linh
Đền Cao An Phụ
Trung tâm của khu di tích An Phụ là Đền Cao, còn gọi là An Phụ Sơn Từ, tọa lạc trên đỉnh cao nhất của dãy núi An Phụ. Những dấu tích lịch sử tại đây được phản ánh qua các đợt tu bổ vào thời Hoàng Định (1600–1619), năm Gia Long thứ 16 (1817) và năm Thành Thái thứ 15 (1903). Đặc biệt, tấm bia Trùng tu An Phụ sơn bi ký ghi lại việc tôn tạo công trình, đồng thời lưu danh những người đã đóng góp tiền của, công sức. Đây là nguồn tư liệu có giá trị, phản ánh truyền thống gìn giữ di tích của cộng đồng địa phương qua nhiều thế hệ.
Chùa Tường Vân (Chùa Cao)
Trong khuôn viên Đền Cao còn có chùa Tường Vân, thường gọi là chùa Cao, nơi thờ Phật theo trường phái Đại thừa và Phật hoàng Trần Nhân Tông – vị vua anh minh, người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Sự hiện diện của ngôi chùa bên cạnh đền thờ An Sinh Vương tạo nên một không gian tín ngưỡng mang đậm dấu ấn văn hóa thời Trần, đồng thời thể hiện sự giao thoa giữa tín ngưỡng thờ nhân thần và Phật giáo trong đời sống tinh thần người Việt.
Một điểm nhấn đặc biệt khác là tượng đài Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, được xây dựng trên ngọn núi thấp hơn Đền Cao khoảng 50m. Công trình bằng đá cao gần 13m, khắc họa hình tượng vị danh tướng trong tư thế uy nghiêm, một tay tì đốc gươm, một tay cầm cuốn thư, hướng tầm nhìn về vùng biên ải phía Đông Bắc. Công trình được khởi dựng năm 1993, do Đại tướng Võ Nguyên Giáp đặt phiến đá đầu tiên.
Tượng đài Trần Hưng Đạo
Gắn với tượng đài là bức phù điêu đất nung dài 45m, cao 2,5m, được ghép từ 265 viên, tái hiện cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông của quân dân Đại Việt. Không chỉ có giá trị tạo hình, công trình còn góp phần truyền tải tinh thần yêu nước, ý chí độc lập và truyền thống chống ngoại xâm của dân tộc.
Nếu Đền Cao là nơi tưởng niệm bậc thân phụ thì tượng đài trên núi An Phụ là biểu tượng tôn vinh Đức Thánh Trần – vị anh hùng đã làm rạng danh triều đại và lịch sử Việt Nam. Hai công trình tạo nên một chỉnh thể không gian tưởng niệm giàu ý nghĩa, giúp người tham quan có thêm góc nhìn về mối liên hệ giữa lịch sử gia đình, dòng tộc và vận mệnh dân tộc.
3. Lễ hội đền Cao An Phụ – sức sống của di sản trong đời sống cộng đồng
Nếu kiến trúc và cảnh quan tạo nên diện mạo của khu di tích thì lễ hội truyền thống chính là yếu tố góp phần duy trì sức sống của di sản trong cộng đồng. Hằng năm, lễ hội đền Cao An Phụ được tổ chức chính vào ngày mồng 1 tháng 4 âm lịch, ngày tưởng niệm An Sinh Vương Trần Liễu. Lễ hội thường kéo dài trong ba ngày, thu hút đông đảo nhân dân địa phương và du khách thập phương về dâng hương, tưởng niệm.
Lễ rước – Lễ hội đền Cao An Phụ
Điểm đặc sắc trong lễ hội là tục rước tượng An Sinh Vương Trần Liễu thay vì chỉ rước bài vị như ở nhiều lễ hội truyền thống khác. Theo truyền thuyết dân gian được lưu truyền tại địa phương, tượng ngài được tạc từ thân cây mít cổ thụ và được rước về đền thờ trong nghi thức trang trọng. Đoàn rước có các kiệu lễ vật, đội múa lân, múa rồng cùng sự tham gia của đông đảo người dân.
Bên cạnh nghi lễ rước tượng, các hoạt động tế lễ, đọc văn tế, dâng hương và chương trình văn hóa, thể thao tạo nên không khí sinh hoạt cộng đồng phong phú. Đây không đơn thuần là hoạt động tín ngưỡng mà còn là dịp để các thế hệ gặp gỡ, trao truyền những câu chuyện lịch sử, phong tục và ký ức văn hóa của quê hương.
Từ góc độ xã hội, lễ hội góp phần củng cố ý thức hướng về cội nguồn, giáo dục truyền thống lịch sử và bồi đắp lòng tự hào dân tộc. Đặc biệt, việc người dân trực tiếp tham gia tổ chức, thực hành nghi lễ và gìn giữ phong tục cho thấy vai trò chủ thể của cộng đồng trong bảo tồn di sản. Đây cũng là yếu tố quan trọng để các giá trị văn hóa không chỉ tồn tại trong hồ sơ di tích mà tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.
4. Từ di tích lịch sử đến động lực phát triển du lịch văn hóa của Hải Phòng
Không chỉ có giá trị riêng biệt, An Phụ còn là một hợp phần quan trọng trong Quần thể di tích An Phụ – Kính Chủ – Nhẫm Dương. Ngày 22/12/2016, quần thể này được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Ba khu vực tạo nên một hệ thống di sản có tính bổ trợ: An Phụ nổi bật với dấu ấn lịch sử triều Trần và tín ngưỡng thờ An Sinh Vương; Kính Chủ nổi tiếng với hệ thống hang động và văn bia ma nhai; Nhẫm Dương mang giá trị đặc sắc về Phật giáo và khảo cổ học.
Ngày 27/6/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1396/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi quần thể di tích. Quy hoạch xác định việc bảo tồn các yếu tố gốc, kết nối giao thông giữa các điểm di tích, phát triển du lịch văn hóa tâm linh, du lịch sinh thái và hình thành chuỗi di sản liên vùng. Đây là cơ sở quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác và phát huy giá trị di sản trong giai đoạn mới.
Chùa Nhẫm Dương (Phường Nhị Chiểu, thành phố Hải Phòng)
Động Kính Chủ (phường Phạm Sư Mạnh, thành phố Hải Phòng)
Đáng chú ý, động Kính Chủ và chùa Nhẫm Dương còn là một hợp phần của Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc trong tiến trình bảo tồn, phát huy giá trị Di sản thế giới. Điều này mở ra cơ hội kết nối các điểm đến có chung dấu ấn lịch sử, văn hóa và Phật giáo Trúc Lâm, tạo thêm sức hấp dẫn cho du lịch di sản của Hải Phòng và khu vực phía Bắc.
Về phương diện kinh tế, An Phụ có tiềm năng thúc đẩy các hoạt động dịch vụ du lịch, vận chuyển, lưu trú, ẩm thực và kinh doanh sản phẩm đặc trưng địa phương. Lượng khách đến tham quan, chiêm bái, đặc biệt trong mùa lễ hội, có thể tạo thêm cơ hội việc làm và thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, đây là tiềm năng phát triển cần được khai thác trên cơ sở dữ liệu lượng khách, doanh thu và tác động thực tế, thay vì chỉ đánh giá bằng quy mô đầu tư hoặc số lượng công trình được xây dựng.
Mặt khác, phát triển du lịch tại khu vực di tích đòi hỏi sự cân bằng giữa khai thác và bảo tồn. Việc mở rộng dịch vụ, xây dựng hạ tầng cần được kiểm soát chặt chẽ, tránh làm biến đổi cảnh quan tự nhiên, phá vỡ không gian tâm linh hoặc ảnh hưởng đến những yếu tố gốc cấu thành di tích. Giá trị của An Phụ không chỉ nằm ở khả năng thu hút du khách mà còn ở tính xác thực của những dấu tích lịch sử được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
5. Bảo tồn và phát huy giá trị – trách nhiệm đối với di sản hôm nay và mai sau
Trải qua gần tám thế kỷ hình thành và phát triển, khu di tích An Phụ vẫn giữ vị trí đặc biệt trong đời sống lịch sử, văn hóa và tâm linh của người dân vùng đất Kinh Môn xưa. Từ ngôi đền thờ An Sinh Vương Trần Liễu, chùa Tường Vân đến tượng đài Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, mỗi công trình đều góp phần kể lại những câu chuyện về vương triều Trần, truyền thống yêu nước và đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc.
Trong bối cảnh Hải Phòng đang định hướng phát triển du lịch gắn với các giá trị di sản, An Phụ đứng trước cơ hội trở thành điểm nhấn quan trọng trên bản đồ du lịch văn hóa, lịch sử của thành phố. Tuy nhiên, để hiện thực hóa tiềm năng ấy, nhiệm vụ đặt ra không chỉ là đầu tư cơ sở hạ tầng hay mở rộng hoạt động quảng bá, mà quan trọng hơn là bảo tồn cảnh quan, gìn giữ kiến trúc truyền thống, nghiên cứu chuyên sâu các tư liệu lịch sử và phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng.
Đặc biệt, cần tiếp tục đẩy mạnh số hóa tư liệu, xây dựng hệ thống thuyết minh khoa học, nâng cao chất lượng dịch vụ và kết nối An Phụ với các điểm di sản lân cận, trong đó có Côn Sơn – Kiếp Bạc. Khi lịch sử được kể bằng những tư liệu xác thực, không gian di tích được bảo tồn đúng giá trị và người dân thực sự được hưởng lợi từ di sản, An Phụ sẽ có thêm sức sống trong đời sống đương đại.
Di sản không chỉ là những gì cha ông để lại, mà còn là trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với tương lai. Giữ gìn An Phụ vì thế không đơn thuần là bảo vệ một địa danh lịch sử, mà còn là gìn giữ những ký ức quý báu về triều Trần, về truyền thống dân tộc và bản sắc văn hóa của vùng đất Hải Phòng.
Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc