Đền Kiếp Bạc thờ anh hùng dân tộc Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, thuộc phường Trần Hưng Đạo, thành phố Hải Phòng.
Vạn Kiếp/Kiếp Bạc là đầu mối huyết mạch giao thông thuỷ, bộ trấn giữ cửa ngõ phía Đông kinh thành Thăng Long. Nơi đây, có vị trí đắc địa về phong thuỷ, hình thế hiểm yếu về quân sự, có tứ linh quần tụ, chung đúc khí thiêng, địa linh nhân kiệt, danh sơn huyền thoại… Sau cuộc kháng chiến chống Mông Nguyên lần thứ nhất (1258), Quốc Công Tiết Chế Trần Hưng Đạo đã chọn Vạn Kiếp lập đại bản doanh; xây dựng phòng tuyến quân sự vùng đông bắc, kéo dài từ biên giới Lạng Sơn qua ải Chi Lăng, Nội Bàng theo sông Lục Nam, qua Lục Đầu Giang, Bạch Đằng ra biển Đông… trong đó, căn cứ địa Vạn Kiếp là trung tâm chỉ huy. Đây là trận đồ “thuỷ bộ hợp thành, tiến thế công, thoái thế thủ” để chống quân xâm lược Mông Nguyên.
Tháng 6 năm 1285, tại đây Hưng Đạo Vương đã tập hợp 20 vạn quân, hơn 1000 chiến thuyền đánh trận Vạn Kiếp, tiêu diệt 20 vạn quân Mông Nguyên, kết thúc cuộc kháng chiến lần thứ 2 một cách nhanh gọn. Tháng 3 năm 1288, Hưng Đạo Vương cùng vua Trần Nhân Tông tổ chức phản công đánh trận quyết chiến chiến lược Bạch Đằng, tiêu diệt 30 vạn quân giặc, kết thúc thắng lợi 3 lần kháng chiến chống đế quốc Mông Nguyên vĩ đại của dân tộc.
Đất nước thanh bình, Trần Hưng Đạo về sống tại phủ đệ Vạn Kiếp. Vua Trần cho lập Sinh Từ để thờ và Sinh Bi ca ngợi công đức Hưng Đạo Vương ngay từ khi Người còn sống. Lúc lâm bệnh sắp qua đời, vua Trần Anh Tông về thăm và hỏi kế sách giữ nước, Trần Hưng Đạo trả lời: “Khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc, đó là thượng sách giữ nước”.
Trần Hưng Đạo Đại Vương là nhà quân sự lỗi lạc, văn võ toàn tài. Ông để lại nhiều tác phẩm nổi tiếng như: Binh thư yếu lược, Vạn Kiếp tông bí truyền thư, Hịch tướng sĩ…
Ngày 20 tháng 8 năm Hưng Long thứ 8 (1300), Hưng Đạo Đại Vương qua đời tại tư dinh Vạn Kiếp. Sau khi mất, Ngài được triều đình phong tặng: “Thái Sư Thượng Phụ, Thượng Quốc Công, Bình Bắc Đại Nguyên Suý, Vĩ Liệt Hồng Huân Nhân Vũ Hưng Đạo Đại Vương”. Vua Trần sắc chỉ cho nhân dân Vạn Kiếp lập đền thờ tại thái ấp của Người, nay là đền Kiếp Bạc.
Đền Kiếp Bạc mang phong cách kiến trúc thời Nguyễn, theo lối thức “tiền nhất hậu đinh”, gồm 3 toà: Tiền tế, Trung từ, Hậu cung. Toà Tiền tế thờ Công đồng bách quan; toà Trung từ thờ Vệ Suý Điện Tiền Tướng Quân Phạm Ngũ Lão, hai bên tả, hữu thờ gia tướng Yết Kiêu và Dã Tượng. Tòa Hậu cung, cung ngoài thờ Trần Hưng Đạo Đại Vương và tứ vị Vương Tử là 4 con trai Đức Thánh Trần gồm: Hưng Vũ vương, Hưng Hiến Vương, Hưng Nhượng Vương, Hưng Trí Vương. Cung trong thờ gia tiên; thờ Đức Quốc Mẫu Thiên Thành Thái Trưởng Công Chúa – Phu nhân Đức Thánh Trần; bên tả là ban thờ Vương Cô Đệ Nhất Quyên Thanh Công Chúa – phu nhân Đức vua Trần Nhân Tông; bên hữu thờ Vương Cô Đệ Nhị Nữ Đại Hoàng Anh Nguyên Quận Chúa – phu nhân tướng quân Phạm Ngũ Lão.
Hơn 7 thế kỷ qua, trong tâm thức người dân đất Việt, Trần Hưng Đạo Đại Vương là Thanh Tiên Đồng Tử giáng trần để giúp dân diệt trừ giặc ngoại xâm. Sau khi hoá Ngài là Cửu Thiên Vũ Đế, trông coi 3 cõi Thiên phủ (thượng giới), Trần gian (trung giới), Âm phủ (hạ giới) diệt trừ yêu ma, tà đạo để giúp nước hộ dân. Ngày nay, núi Trán Rồng, sông Lục Đầu, đền Kiếp Bạc cùng hệ thống di tích: Hang Tiền, Hố Thóc, Hố Chân Bia, Xưởng Thuyền, Viên Lăng, Núi Thuốc… vẫn hiển hiện, minh chứng cho một thời oanh liệt của Hào khí Đông A.
“Vạn Kiếp núi lồng hình kiếm dựng, Lục Đầu vang dậy tiếng quân reo”
Hàng năm, lễ hội mùa thu Kiếp Bạc tưởng niệm ngày mất của Đức Thánh Trần “tháng 8 giỗ Cha” đã trở thành Quốc lễ, đi sâu vào tâm thức thiêng liêng của dân tộc. Lễ hội diễn ra từ ngày 16 – 20 tháng 8 âm lịch với nhiều nghi thức tế lễ và diễn xướng dân gian rất nổi tiếng như: Lễ rước cỗ tiến thánh, Lễ hội quân trên sông Lục Đầu, Liên hoan diễn xướng hầu Thánh, Lễ ban ấn của Đức Thánh Trần… các hoạt động văn hóa, văn nghệ đặc sắc. Trong các kỳ lễ hội có hàng chục vạn du khách và nhân dân thập phương về dâng hương chiêm bái.
Ngày 12 tháng 7 năm 2025, đền Kiếp Bạc được UNESCO công nhận, trở thành di tích thành phần của Di sản Thế giới “Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc”./.
Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc