Ẩn mình trên sườn núi Phật Tích (còn gọi là núi Tam Ban), thuộc phường Nguyễn Trãi, thành phố Hải Phòng, chùa Thanh Mai từ lâu được biết đến là một trong những đại danh lam của Thiền phái Trúc Lâm. Không chỉ lưu giữ những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và Phật giáo thời Trần, nơi đây còn sở hữu cảnh quan thiên nhiên hiếm có với rừng phong đỏ nổi tiếng, tạo nên một không gian giao hòa giữa thiên nhiên và tâm linh.
Ở độ cao khoảng 200 m so với mực nước biển, chùa Thanh Mai hiện lên giữa núi rừng thanh tịnh, được bao bọc bởi những cánh rừng xanh bạt ngàn, mang đến cho du khách cảm giác bình yên, tách biệt khỏi nhịp sống đô thị.
Chốn tổ linh thiêng của Thiền phái Trúc Lâm
Không chỉ nổi tiếng bởi cảnh sắc thiên nhiên, chùa Thanh Mai còn là một trong những trung tâm Phật giáo quan trọng của Thiền phái Trúc Lâm thời Trần, gắn bó mật thiết với cuộc đời và sự nghiệp của Đệ nhị Tổ Pháp Loa (1284 -1330) – người kế tục sự nghiệp của Phật hoàng Trần Nhân Tông, góp phần đưa Thiền phái Trúc Lâm trở thành dòng thiền mang đậm bản sắc Việt Nam.
Theo sử liệu, sau khi kế thừa y bát từ Phật hoàng Trần Nhân Tông, Tổ Pháp Loa đã nhiều lần trụ trì, giảng pháp, đào tạo tăng đồ và tổ chức các hoạt động Phật sự tại Thanh Mai. Nơi đây trở thành một trung tâm đào tạo tăng tài quan trọng của Phật giáo Đại Việt thế kỷ XIV.
Sau khi viên tịch, xá lị của Tổ Pháp Loa được an trí tại Viên Thông bảo tháp phía sau chùa. Trải qua gần bảy thế kỷ, bảo tháp vẫn uy nghi giữa rừng cổ thụ, là điểm hành hương linh thiêng của tăng ni, phật tử và du khách thập phương.
Viên thông bảo tháp
Chùa Thanh Mai hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật quý giá, tiêu biểu là Thanh Mai Viên Thông tháp bi, dựng năm 1362 dưới triều Trần. Đây là Bảo vật quốc gia, ghi chép đầy đủ về cuộc đời, công hạnh của Tổ Pháp Loa cũng như sự phát triển hưng thịnh của Thiền phái Trúc Lâm. Tấm bia là nguồn tư liệu lịch sử, tôn giáo và văn hóa đặc biệt quý giá, góp phần làm sáng tỏ lịch sử Phật giáo Việt Nam thời Trần.
Điểm thành phần quan trọng của Di sản Thế giới
Ngày 12/7/2025 đánh dấu cột mốc đặc biệt khi Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản Thế giới.
Bia Thanh Mai viên thông tháp bi được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2016
Trong quần thể đó, chùa Thanh Mai là một điểm thành phần quan trọng, góp phần thể hiện nổi bật quá trình hình thành, phát triển và lan tỏa của Thiền phái Trúc Lâm – dòng thiền do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập, kết tinh tinh thần nhập thế, hòa hợp giữa đạo và đời, giữa con người với thiên nhiên.
Không gian cảnh quan nguyên sơ, hệ thống di tích, di vật cùng những giá trị tinh thần được bảo tồn qua nhiều thế kỷ đã tạo nên một cảnh quan văn hóa đặc sắc, phản ánh sự kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng Phật giáo, triết lý sống và môi trường tự nhiên.
Hành trình khám phá thiên nhiên
Bên cạnh hoạt động chiêm bái, hành hương, Thanh Mai còn là điểm đến hấp dẫn đối với những người yêu thiên nhiên và thích khám phá.
Từ sân chùa, du khách có thể tiếp tục hành trình leo núi khoảng 3 km để chinh phục đỉnh Thanh Mai. Con đường xuyên qua rừng phong, rừng lim và hệ sinh thái tự nhiên phong phú, mang lại cảm giác thư thái giữa bầu không khí trong lành.
Khi lên đến đỉnh núi, trước mắt mở ra khung cảnh hùng vĩ của vùng Đông Bắc với những dãy núi trùng điệp, cánh đồng, làng mạc và dòng sông uốn lượn phía xa. Những buổi sáng mây phủ hay chiều hoàng hôn là thời điểm lý tưởng để ngắm cảnh, chụp ảnh và cảm nhận vẻ đẹp nguyên sơ của thiên nhiên.
Điểm đến của sự bình yên
Thanh Mai không chỉ là nơi lưu giữ dấu tích của một thời kỳ hưng thịnh của Phật giáo Trúc Lâm mà còn là không gian để mỗi người tìm về sự an nhiên trong tâm hồn.
Mỗi mùa phong đỏ, hàng nghìn du khách, phật tử và những người yêu thiên nhiên lại tìm về nơi đây để chiêm bái chốn tổ, lắng nghe tiếng chuông chùa ngân vang giữa đại ngàn, dạo bước dưới những tán phong rực đỏ và cảm nhận sự giao hòa giữa thiên nhiên, lịch sử và văn hóa.
Đến với chùa Thanh Mai hôm nay không chỉ là một chuyến tham quan, mà còn là hành trình khám phá chiều sâu của một Di sản Thế giới – nơi hội tụ vẻ đẹp của cảnh quan thiên nhiên, giá trị lịch sử, triết lý Trúc Lâm và bản sắc văn hóa Việt Nam được gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế kỷ.
Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc