Giữa vùng núi đá vôi Dương Nham, Động Kính Chủ không chỉ hấp dẫn bởi vẻ đẹp kỳ thú của tạo hóa mà còn lưu giữ một kho tàng tư liệu lịch sử đặc biệt. Những dòng chữ khắc trực tiếp vào vách đá, tồn tại qua nhiều thế kỷ, đã biến nơi đây thành một không gian lưu giữ ký ức của các bậc đế vương, danh nhân và tao nhân mặc khách. Mỗi tấm bia là một dấu mốc thời gian, góp phần kể câu chuyện về lịch sử, văn hóa và đời sống tinh thần của vùng đất xứ Đông.
Toàn cảnh động Kính Chủ
1. Kỳ quan thiên nhiên mang dấu ấn lịch sử
Nằm trong dãy núi đá vôi Dương Nham, thuộc phường Phạm Sư Mạnh, thành phố Hải Phòng, Động Kính Chủ là một trong những danh thắng tiêu biểu của vùng đất Kinh Môn xưa. Động nằm ở sườn phía nam núi, muốn vào phải vượt qua 36 bậc đá. Qua cửa động, không gian rộng mở với ba cửa hang lớn, những vòm đá tự nhiên và hệ thống thạch nhũ được kiến tạo qua hàng triệu năm, tạo nên cảnh quan vừa hùng vĩ vừa huyền ảo.
Động Kính Chủ (phường Phạm Sư Mạnh, thành phố Hải Phòng)
Vẻ đẹp của động từ lâu đã được các bậc quân vương và danh nhân biết đến. Tương truyền, khi đến thăm nơi này, vua Lê Thánh Tông (1442-1497) đã ngợi ca cảnh sắc và đề tặng danh hiệu “Nam Thiên đệ lục động”, nghĩa là động đẹp thứ sáu dưới trời Nam. Danh xưng ấy không đơn thuần là lời tán thưởng cảnh quan mà còn thể hiện vị thế của Kính Chủ trong hệ thống danh thắng nổi tiếng của đất nước thời bấy giờ.
Không chỉ là một hang động tự nhiên, Kính Chủ còn được con người lựa chọn làm không gian thờ Phật. Sự kết hợp giữa cảnh quan núi đá, kiến trúc tín ngưỡng và dấu tích văn hóa đã tạo nên một không gian di sản có chiều sâu, nơi thiên nhiên và đời sống tâm linh gắn bó mật thiết qua nhiều thế hệ.
2. Hệ thống bia ma nhai – kho tư liệu quý trải dài hơn sáu thế kỷ
Hệ thống bia ma nhai động Kính Chủ
Giá trị nổi bật nhất làm nên sự khác biệt của Động Kính Chủ chính là hệ thống bia ma nhai – loại hình văn khắc được chạm trực tiếp vào vách đá, trần hang thay vì dựng thành bia độc lập. Hiện nay, nơi đây còn lưu giữ 47 văn bia, có niên đại từ thế kỷ XIV đến đầu thế kỷ XX, phản ánh sự tiếp nối của đời sống văn hóa, văn học và tín ngưỡng qua nhiều thời đại.
Bút tích Phạm Sư Mạnh trên bia ma nhai động Kính Chủ
Trong số đó, dấu tích gắn với danh sĩ Phạm Sư Mạnh thời Trần đặc biệt đáng chú ý. Năm 1368, ông để lại bài thơ khắc trên vách động, ca ngợi cảnh đẹp vùng Kinh Môn và gợi nhắc chiến thắng Bạch Đằng oanh liệt. Đặc biệt, dòng chữ “Vân Thạch thư thất” (Nhà sách Vân Thạch) được xem là lưu bút của danh nhân này, gợi mở hình ảnh một không gian thưởng ngoạn, đọc sách và đàm đạo của giới trí thức xưa.
Bên cạnh đó, bia khắc thơ của vua Lê Thánh Tông trên nóc động là một tác phẩm có giá trị đặc sắc. Bài thơ gồm 22 câu thất ngôn, thể hiện cảm xúc của nhà vua trước cảnh sắc thiên nhiên kỳ vĩ. Các văn bia khác còn ghi dấu tên tuổi của Vũ Cán, Trương Quốc Dụng cùng nhiều nhân vật lịch sử, văn hóa qua các triều đại.
Không chỉ lưu giữ thơ văn, hệ thống bia còn phản ánh nhiều phương diện đời sống xã hội như việc công đức, tu sửa chùa, tạo tượng Phật, tổ chức sinh hoạt cộng đồng, nghề chạm khắc đá và hoạt động của các hội tư văn. Đây chính là nguồn tư liệu có giá trị đối với nghiên cứu lịch sử địa phương, văn học Hán Nôm, nghệ thuật điêu khắc và phong tục truyền thống.
Ngày 25/12/2017, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2089/QĐ-TTg công nhận Hệ thống bia ma nhai Động Kính Chủ là Bảo vật quốc gia. Sự kiện này khẳng định giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và tính độc đáo của một di sản tư liệu được lưu giữ ngay trong lòng núi đá.
3. Dấu ấn lịch sử và sức sống văn hóa của vùng đất Kinh Môn
Động Kính Chủ không chỉ là nơi lưu giữ dấu tích của các bậc tiền nhân mà còn gắn với những biến động lịch sử của dân tộc. Theo tư liệu của Cục Di sản văn hóa, trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông, vua Trần Nhân Tông từng đóng quân trên núi để ngăn chặn mũi tiến công đường thủy của quân địch. Những dấu tích lịch sử cùng văn bia cổ đã góp phần làm sáng rõ vai trò của vùng đất Dương Nham trong không gian lịch sử xứ Đông.
Năm 1962, Động Kính Chủ được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Đến thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, hang động tiếp tục được sử dụng làm căn cứ quân sự và nơi sơ tán kho xăng dầu; nhiều lần trở thành mục tiêu đánh phá của máy bay địch. Những dấu tích ấy cho thấy di tích không chỉ có giá trị về cảnh quan và văn hóa mà còn mang ý nghĩa lịch sử cách mạng sâu sắc.
Đối với cộng đồng cư dân địa phương, Động Kính Chủ còn là không gian sinh hoạt tín ngưỡng, nơi kết nối truyền thống tâm linh với đời sống hiện tại. Các hoạt động tham quan, chiêm bái và tìm hiểu di sản góp phần nuôi dưỡng niềm tự hào về quê hương, đồng thời tạo cơ hội để thế hệ trẻ tiếp cận lịch sử bằng những chứng tích cụ thể.
4. Bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch bền vững
Sở hữu cảnh quan núi đá độc đáo, giá trị văn bia đặc biệt và bề dày lịch sử, Động Kính Chủ có tiềm năng trở thành điểm nhấn trong hành trình khám phá di sản phía Đông Hải Phòng. Khi kết nối với các điểm đến thuộc quần thể An Phụ – Kính Chủ – Nhẫm Dương, nơi đây có thể góp phần hình thành những tuyến du lịch văn hóa, tâm linh và trải nghiệm lịch sử có chiều sâu.
Phát triển du lịch tại di tích cũng mở ra cơ hội tạo sinh kế cho người dân thông qua dịch vụ hướng dẫn, giới thiệu văn hóa địa phương, sản phẩm thủ công truyền thống và các hoạt động phục vụ khách tham quan. Tuy nhiên, giá trị kinh tế cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa với yêu cầu bảo tồn. Đặc biệt, hệ thống bia ma nhai là những di sản gắn liền với cấu trúc địa chất tự nhiên, không thể tùy tiện di chuyển hay thay thế.
Môi trường hang động, độ ẩm, sự xâm thực tự nhiên và tác động từ hoạt động tham quan đều cần được nghiên cứu, kiểm soát. Việc số hóa văn bia, phiên âm, dịch nghĩa, xây dựng hệ thống thuyết minh khoa học và hướng dẫn ứng xử văn minh tại di tích là những giải pháp thiết thực để bảo vệ di sản lâu dài.
5. Đánh thức giá trị di sản từ trách nhiệm của hôm nay
Động Kính Chủ là minh chứng sinh động cho sự giao hòa giữa thiên nhiên, lịch sử và văn hóa. Từ những vòm đá được kiến tạo qua hàng triệu năm đến 47 tấm bia ma nhai lưu giữ dấu ấn của các danh nhân suốt nhiều thế kỷ, mỗi chi tiết tại đây đều mang trong mình một câu chuyện đáng được khám phá và trân trọng.
Trong bối cảnh phát triển du lịch di sản, điều quan trọng không chỉ là thu hút du khách mà còn phải bảo vệ nguyên vẹn những giá trị đã làm nên bản sắc của di tích. Đầu tư nghiên cứu, bảo quản văn bia, nâng cao chất lượng thuyết minh và phát huy vai trò của cộng đồng sẽ là những hướng đi cần thiết.
Bởi hơn cả một danh thắng nổi tiếng, Động Kính Chủ chính là cuốn sử đá của vùng đất xứ Đông, nơi quá khứ vẫn hiện diện qua từng nét chữ, từng vết chạm khắc. Giữ gìn di sản hôm nay cũng chính là gìn giữ những chứng tích lịch sử để các thế hệ mai sau tiếp tục tìm hiểu, tự hào và phát huy giá trị văn hóa dân tộc.
Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc