Ẩn mình giữa núi rừng Thanh Mai, ngôi chùa cổ không chỉ là không gian sinh hoạt tín ngưỡng mà còn lưu giữ những dấu tích quan trọng về sự phát triển của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần. Từ dấu ấn của Đệ nhị Tổ Pháp Loa đến những dòng văn bia cổ, Thanh Mai mở ra một hành trình tìm hiểu lịch sử, văn hóa và tư tưởng Phật giáo Việt Nam.
Dấu ấn Phật giáo Trúc Lâm giữa núi rừng
Chùa Thanh Mai tọa lạc trên núi Thanh Mai, thuộc địa bàn thành phố Hải Phòng ngày nay. Nằm giữa không gian rừng núi yên tĩnh, di tích mang vẻ đẹp trầm mặc của một chốn tu hành cổ, đồng thời gắn với giai đoạn phát triển rực rỡ của Phật giáo Đại Việt dưới triều Trần.
Thế kỷ XIII – XIV là thời kỳ Thiền phái Trúc Lâm hình thành và phát triển, gắn với Phật hoàng Trần Nhân Tông cùng các vị tổ kế tiếp. Khác với những dòng thiền chỉ nhấn mạnh đời sống tu tập tách biệt, tư tưởng Trúc Lâm đề cao sự tu dưỡng ngay trong đời sống, kết hợp thực hành đạo pháp với trách nhiệm đối với cộng đồng và đất nước.
Trong dòng chảy ấy, chùa Thanh Mai có vị trí đặc biệt bởi mối liên hệ mật thiết với Thiền sư Pháp Loa, vị Tổ thứ hai của Thiền phái Trúc Lâm. Di tích vì thế không đơn thuần là một công trình tôn giáo, mà còn là địa chỉ giúp thế hệ sau này tìm hiểu về một giai đoạn quan trọng trong lịch sử tư tưởng và văn hóa dân tộc.
Bảo vật quốc gia – sử liệu quý về một thời đại
Giá trị nổi bật của chùa Thanh Mai được thể hiện rõ qua hệ thống văn bia và tháp cổ còn lưu giữ tại di tích. Đặc biệt, bia “Thanh Mai Viên Thông tháp bi”, dựng năm Đại Trị thứ 5 (1362), được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2016. Với khoảng 5.000 chữ khắc trên hai mặt, tấm bia ghi lại thân thế, sự nghiệp của Pháp Loa và nhiều thông tin về đời sống chính trị, tôn giáo, kinh tế thời Trần.
Đáng chú ý, văn bia cung cấp những ghi chép về ruộng đất được cấp cho nhà chùa và hoạt động Phật giáo đương thời. Đây là nguồn tư liệu có giá trị không chỉ đối với lịch sử tôn giáo mà còn góp phần nghiên cứu quan hệ giữa nhà nước, cộng đồng và các cơ sở Phật giáo trong xã hội Đại Việt.
Bên cạnh văn bia, hệ thống tháp cổ, trong đó có Viên Thông bảo tháp gắn với Pháp Loa, tạo nên lớp chứng tích vật chất quan trọng của di tích. Những hiện vật này giúp kết nối tư liệu thành văn với không gian lịch sử thực tế, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt trước tác động của thời gian, khí hậu và hoạt động tham quan.
Tuy nhiên, cần nhìn nhận khách quan rằng kiến trúc chùa thời Trần không còn được bảo tồn nguyên vẹn. Vì vậy, việc tái hiện diện mạo ban đầu của di tích cần dựa trên khảo cổ học, văn bia và hồ sơ nghiên cứu, tránh đồng nhất kiến trúc hiện nay với toàn bộ cấu trúc lịch sử ban đầu.
Từ giá trị tâm linh đến trách nhiệm bảo tồn di sản
Ngày nay, chùa Thanh Mai tiếp tục là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, chiêm bái và tìm hiểu lịch sử của người dân, phật tử, du khách. Lễ hội truyền thống diễn ra từ ngày mồng 1 đến mồng 3 tháng Ba âm lịch hằng năm, tưởng niệm ngày viên tịch của Pháp Loa tôn giả, góp phần duy trì ký ức cộng đồng và truyền thống tri ân các bậc tiền nhân.
Việc phát huy giá trị di tích cũng mở ra cơ hội phát triển du lịch văn hóa, tạo thêm nhu cầu đối với dịch vụ hướng dẫn, vận chuyển, ẩm thực và sản phẩm địa phương. Tuy nhiên, hiệu quả kinh tế cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa với bảo tồn: lượng khách tăng phải đi cùng quản lý môi trường, kiểm soát tác động lên di vật và bảo đảm sự tôn nghiêm của không gian thờ tự.
Từ tháng 7/2025, chùa Thanh Mai được UNESCO ghi danh là một di tích thành phần của Di sản thế giới Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc. Sự kiện này nâng cao vị thế của di tích, đồng thời đặt ra trách nhiệm lớn hơn trong quản lý, bảo vệ và giới thiệu các giá trị nổi bật của di sản đến công chúng.
Gìn giữ mạch nguồn di sản cho thế hệ mai sau
Chùa Thanh Mai không chỉ lưu giữ ký ức về một dòng thiền mang đậm bản sắc Việt Nam, mà còn phản ánh mối quan hệ giữa tôn giáo, văn hóa và đời sống xã hội trong lịch sử dân tộc. Giá trị của di tích không nằm riêng ở những tấm bia hay ngọn tháp cổ, mà còn ở những tư tưởng hướng thiện, tinh thần nhập thế và truyền thống văn hóa được tiếp nối qua nhiều thế hệ.
Bảo tồn Thanh Mai vì thế cần vượt ra ngoài việc gìn giữ công trình vật chất. Đó còn là nhiệm vụ nghiên cứu, số hóa tư liệu, nâng cao chất lượng thuyết minh và giáo dục cộng đồng, để mỗi người khi đến với di tích không chỉ chiêm ngưỡng cảnh quan mà còn hiểu được câu chuyện lịch sử phía sau từng dấu tích.
Khi di sản được hiểu đúng, trân trọng và gìn giữ bằng trách nhiệm chung, chùa Thanh Mai sẽ tiếp tục là điểm tựa văn hóa, tâm linh có ý nghĩa trong đời sống đương đại – nơi quá khứ không chỉ được lưu giữ, mà còn góp phần định hình nhận thức và trách nhiệm của các thế hệ hôm nay với di sản dân tộc.
Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc