Không chỉ là chốn danh lam gắn với những bậc danh nhân, Côn Sơn còn lưu giữ dấu ấn của một dòng thiền mang đậm bản sắc Việt Nam. Trong không gian núi rừng, chùa tháp và những lớp trầm tích lịch sử, di tích này góp phần kể câu chuyện về sự hình thành, phát triển và sức sống lâu bền của Thiền phái Trúc Lâm – một di sản tinh thần có giá trị vượt ra ngoài phạm vi quốc gia.
Toàn cảnh Khu di tích Côn Sơn (phường Trần Hưng Đạo, thành phố Hải Phòng)
Từ thời Trần đến sự hình thành một dòng thiền mang bản sắc Việt
Thế kỷ XIII là giai đoạn Đại Việt vừa củng cố nền độc lập, vừa phát triển đời sống văn hóa, tư tưởng trong bối cảnh khu vực nhiều biến động. Dưới triều Trần, Phật giáo giữ vị trí quan trọng trong đời sống xã hội và có mối liên hệ mật thiết với tầng lớp cầm quyền. Đặc biệt, vua Trần Nhân Tông sau khi lãnh đạo cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông đã nhường ngôi, xuất gia tu hành và trở thành nhân vật trung tâm trong quá trình hình thành Thiền phái Trúc Lâm.
Khác với cách nhìn Phật giáo chỉ như một con đường tu tập tách biệt khỏi đời sống, Trúc Lâm thể hiện tinh thần kết hợp giữa rèn luyện nội tâm, đạo đức cá nhân và trách nhiệm với cộng đồng. Theo hồ sơ của UNESCO, dòng thiền này hình thành từ thế kỷ XIII, kết hợp Phật giáo Đại thừa với những yếu tố đạo đức Nho giáo, tư tưởng Đạo giáo và tín ngưỡng bản địa, tạo nên một truyền thống Phật giáo đặc sắc của Việt Nam.
Chính trong bối cảnh ấy, hệ thống chùa, am, di tích và cảnh quan liên quan đến Trúc Lâm dần trở thành những địa điểm lưu giữ không chỉ hoạt động tôn giáo, mà còn cả lịch sử tư tưởng và ký ức cộng đồng.
Tam quan chùa Côn Sơn
Côn Sơn – một mắt xích quan trọng trong không gian văn hóa Trúc Lâm
Nếu Yên Tử gắn với cội nguồn hình thành Thiền phái Trúc Lâm, chùa Vĩnh Nghiêm giữ vai trò quan trọng trong quá trình tổ chức, truyền bá và lưu truyền kinh sách, thì Côn Sơn – Kiếp Bạc góp phần phản ánh sự phát triển, tiếp nối của truyền thống ấy trong một không gian lịch sử, văn hóa rộng lớn.
Tại Côn Sơn, dấu ấn Phật giáo hiện diện qua chùa Côn Sơn, cảnh quan núi rừng, hệ thống di tích và những câu chuyện gắn với các nhân vật lịch sử, tôn giáo. Trong đó, Huyền Quang – vị tổ thứ ba của Thiền phái Trúc Lâm – là một nhân vật tiêu biểu thường được nhắc đến khi tìm hiểu lịch sử Phật giáo tại vùng đất này.
Tuy nhiên, giá trị của Côn Sơn không nên được diễn giải đơn thuần bằng một vài nhân vật hay công trình riêng lẻ. Ý nghĩa sâu hơn nằm ở mối liên hệ giữa không gian tu hành, cảnh quan tự nhiên, hoạt động văn hóa và quá trình trao truyền tư tưởng qua nhiều thế hệ. Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với tính chất của một di sản gồm nhiều địa điểm liên kết, cùng thể hiện lịch sử phát triển của một truyền thống văn hóa – tôn giáo.
Ngày 12/7/2025, tại Kỳ họp lần thứ 47, Ủy ban Di sản thế giới đã quyết định ghi danh Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc vào Danh sách Di sản thế giới theo tiêu chí (iii) và (vi). Sự kiện này xác lập tầm vóc quốc tế của quần thể, đồng thời đặt ra yêu cầu giới thiệu Côn Sơn trong mối quan hệ hữu cơ với toàn bộ không gian di sản.
Những dấu tích vật chất kể câu chuyện của một dòng thiền
Tòa Cửu phẩm liên hoa chùa Côn Sơn
Giá trị của Côn Sơn không chỉ nằm trong các tư liệu lịch sử mà còn được lưu giữ qua hệ thống kiến trúc, di vật và dấu tích khảo cổ. Đáng chú ý là tòa Cửu phẩm Liên hoa, công trình mang ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử kiến trúc Phật giáo, cùng hệ thống bia đá, tượng thờ và Đăng Minh bảo tháp.
Kết quả khai quật khảo cổ tại chùa Côn Sơn qua nhiều giai đoạn đã phát hiện dấu tích kiến trúc và di vật thuộc nhiều thời kỳ, góp phần làm rõ quá trình hình thành, mở rộng và trùng tu di tích. Những tư liệu này cho thấy Côn Sơn không phải một không gian bất biến, mà là nơi các thế hệ liên tục gìn giữ, bổ sung và trao truyền giá trị văn hóa.
Đặc biệt, vai trò của Huyền Quang trong việc mở mang chùa Côn Sơn và truyền bá Phật pháp cho thấy nơi đây từng là một trung tâm tu học quan trọng của Trúc Lâm. Các dấu tích vật chất vì vậy cần được giới thiệu cùng bối cảnh lịch sử và tư tưởng, thay vì chỉ dừng lại ở mô tả niên đại, kích thước hay giá trị nghệ thuật.
Di sản tinh thần trong đời sống đương đại
Sức sống của Côn Sơn còn thể hiện qua hoạt động tín ngưỡng, lễ hội và sự gắn bó của cộng đồng với di tích. Những nghi lễ tưởng niệm Huyền Quang, hoạt động hành hương và thực hành văn hóa truyền thống tạo nên sự tiếp nối giữa di sản lịch sử với đời sống hiện tại.
Lễ Mông sơn thí thực chùa Côn Sơn
Ở góc độ xã hội, tinh thần hướng thiện, tự rèn luyện và hài hòa với cộng đồng của Thiền phái Trúc Lâm có thể trở thành nội dung giáo dục di sản cho thế hệ trẻ. Ở góc độ kinh tế, lượng khách đến tìm hiểu, chiêm bái và trải nghiệm văn hóa có thể tạo thêm cơ hội việc làm, phát triển dịch vụ và sinh kế địa phương. Tuy nhiên, lợi ích này chỉ bền vững khi hoạt động du lịch được quản lý phù hợp, không làm tổn hại cảnh quan, tính xác thực của di tích hay sự trang nghiêm của không gian tâm linh.
UNESCO cũng nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục hoàn thiện việc diễn giải toàn bộ quần thể theo câu chuyện phát triển của Phật giáo Trúc Lâm, đồng thời bảo đảm sự tham gia hiệu quả của cộng đồng và quản lý lượng khách trong tương lai.
Bảo tồn không chỉ là giữ lại những công trình cổ
Côn Sơn cho thấy di sản Phật giáo không chỉ được đo bằng tuổi đời của chùa tháp, mà còn bằng khả năng lưu giữ và truyền tải những giá trị tinh thần qua nhiều thế hệ. Từ dấu ấn của các vị tổ Trúc Lâm đến hệ thống di vật, cảnh quan và sinh hoạt tín ngưỡng, nơi đây góp phần làm sáng rõ một truyền thống Phật giáo gắn bó với lịch sử và bản sắc Việt Nam.
Sau khi quần thể được UNESCO ghi danh, nhiệm vụ đặt ra không chỉ là bảo vệ từng công trình, mà còn phải giúp công chúng hiểu đúng mối liên hệ giữa Côn Sơn với Yên Tử, Vĩnh Nghiêm và các địa điểm thành phần khác. Khi mỗi di tích được giới thiệu bằng tư liệu xác thực, câu chuyện có chiều sâu và sự tôn trọng đối với cộng đồng, danh hiệu Di sản thế giới mới thực sự chuyển hóa thành giá trị giáo dục và văn hóa lâu dài.
Giữ gìn Côn Sơn, vì thế, cũng là gìn giữ một phần ký ức tinh thần của dân tộc – nơi những giá trị từ quá khứ tiếp tục đối thoại với đời sống hôm nay.
Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc