ĐỘC ĐÁO NGHỆ THUẬT MÚA RỐI NƯỚC TỈNH HẢI DƯƠNG

Múa rối nước là một môn nghệ thuật truyền thống lâu đời của nước ta, các nhà nghiên cứu cho rằng nghệ thuật múa rối nước ở Việt Nam xuất hiện khoảng triều đại nhà Lý (1010 - 1225). Đây là một trong những loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc của người Việt và chỉ có ở Việt Nam.

        Rối nước là sự kết hơp của nhiều loại hình trong nghệ thuật dân gian như: khắc gỗ, tạc tượng, diễn xướng, văn học, âm nhạc và nghệ thuật của các nghề thủ công như: sơn thếp, đan lát, bện dây… Có thể nói, múa rối nước là một sáng tạo văn học độc đáo của cư dân trồng lúa nước vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng. Đây là loại hình nghệ thuật biểu diễn, lấy mặt nước làm sân khấu cho con rối làm trò, diễn kịch, được kết hợp một cách nhuần nhuyễn, kỳ ảo giữa ba yếu tố rối, nước và âm nhạc. Theo thời gian, nghệ thuật múa rối nước đã được lưu truyền từ đời này sang đời khác, dần dần trở thành một thú vui tao nhã của người dân Việt trong các dịp lễ lớn, hội làng, hội đền hay những ngày hội xuân.

        Hải Dương, một tỉnh nằm ở trung tâm đồng bằng châu thổ Sông Hồng, một trong những cái nôi của nghệ thuật múa rối nước độc đáo. Hiện nay, toàn tỉnh duy trì được ba phường rối nước truyền thống là: Phường rối nước Thanh Hải (huyện Thanh Hà), Phường rối nước Lê Lợi (huyện Gia Lộc) và Phường rối nước Hồng Phong (huyện Ninh Giang) với gần 100 nghệ nhân, diễn viên, nhạc công cùng hàng chục tiết mục rối nước đặc sắc nhất, được các Phường bảo tồn, duy trì và phát triển thêm những tiết mục mới phù hợp với nhu cầu của cuộc sống đương đại.

        Những ngày đầu xuân vừa qua, chúng tôi lại có dịp được đi xem chương trình biểu diễn của các Phường rối nước trong tỉnh, với nhiều tiết mục có nội dung phong phú và ý nghĩa sâu sắc, nghệ thuật thể hiện khá điêu luyện… để lại những ấn tượng tốt đẹp cho hàng trăm lượt khán giả ở nhiều lứa tuổi khác nhau, thể hiện qua sự trầm trồ tán thưởng và những tràng vỗ tay, cổ vũ nhiệt tình. Hầu hết các tiết mục rối nước đều mang tính trò diễn, vui giải trí, mô tả lại những hoạt động sinh động, thường nhật trong đời sống lao động, sản xuất và tâm linh của người dân đồng bằng Bắc bộ cả trong không gian và thời gian. Như các hoạt động: cày, bừa, cấy lúa, xay thóc, giã gạo, bắt vịt, đánh cá… hoặc những nghi thức mang tính lễ hội như: Quy đốt lá xúy, bật cờ, mở lọng, múa rồng, múa tứ linh, lân tranh cầu, chọi trâu…

        Bằng tính ước lệ, nghệ thuật tạo hình như con trò đã được các nghệ nhân tùy hứng sáng tạo, tạo ra được những con trò ngộ nghĩnh, tươi tắn, có tính biểu cảm cao. Trang trí màu sắc hài hòa, quần áo đẹp, nhất là chú Tễu hình tượng đặc trưng của nghệ thuật múa rối nước. Chú Tễu đầu để trái đào ngộ ngĩnh, có nét mặt thông minh, khóe mắt tinh nghịch ngộ nghĩnh, nụ cười hóm hỉnh, thân hình nở nang tràn đầy sức lực, quấn khố điều…thường mở màn cho những buổi diễn đầy hấp dẫn. Một điều rất thú vị dễ nhận thấy trong rối nước là tỉ lệ kích thước giữa các con rối được tạo nên rất “khập khiễng”. Ví dụ như trong cảnh câu cá thì người đánh cá rất bé nhỏ còn con cá lại rất to…trong cùng một không gian và thời gian. Tuy nhiên, với những con trò rối nước tạo hình theo kiểu ngây ngô, ngược đời này, lại được khán giả từ xưa tới nay đều chấp nhận và cùng thích thú, khuyến khích, cổ vũ.

        Trong múa rối nước, nghệ thuật trình diễn, điều khiển con trò là quan trọng nhất, nghệ nhân của các phường đều sử dụng hai hình thức chính để điều khiển con rối là: trò dây và trò sào. Tuy vậy, kỹ thuật và các món nghề đặc trưng của mỗi Phường vẫn được bảo lưu và ít nhiều có sự khác nhau, tùy theo bí quyết của mỗi Phường.

        Chúng ta thường nghĩ “thủy hỏa khắc nhau” nhưng trên sân khấu rối nước lại vô cùng hài hòa, đẹp mắt. Giữa lửa và nước, lửa và khói, cùng âm thanh, trống phách… nghệ nhân của các Phường đã tạo ra những tiết mục hết sức hấp dẫn, kịch tính có lúc thăng hoa đến bất ngờ, ngạt thở như: Rồng đốt lá đề, quy đốt lá xúy, pháo thăng thiên, vũ hội quần long với những con rồng lúc phun lửa, lúc phun nước… những con rối nước được tạo ra từ những sản vật của đồng ruộng Việt Nam, đã dẫn dắt chúng ra vào những cảnh thần tiên với nước, lửa, khói, âm thanh hòa quện với nhau một cách khéo léo, tài tình làm cho rối nước của chúng ta ngày càng thêm hấp dẫn người xem.

        Bên cạnh nghệ thuật điều khiển con trò, âm nhạc đã thổi linh hồn làm cho con rối sống động trước người xem. Âm nhạc trong rối nước của ba Phường thường nặng về thanh nhạc hơn khí nhạc, với những làn điệu thường sử dụng của hát chèo… nên dàn nhạc khá mỏng. Tuy nhiên, các dàn nhạc, dàn thế đã thể hiện sự vững vàng trong nhịp phách, cao độ và giai điệu. Chúng ta cũng dễ nhận thấy, âm nhạc trong múa rối nước của hầu hết các Phường là sự nhắc lại âm nhạc của múa sân đình,, nổi trội nhất là tiết trống, chiêng của múa long phượng, múa lân.

        Về kết cấu chương trình và thời lượng nhìn chung các Phường đều sắp xếp thứ tự các tiết mục tương đối hợp lý, có tính logic, tạo các điểm nhấn kịch tính ở mỗi tiết mục trong tổng thể chương trình. Và một yếu tố quan trọng để tăng hiệu quả kết cấu tổng thể của chương trình là MC, tức người dẫn dắt chương trình. Đây là yếu tố rất quan trọng, nếu không nói là yếu tố quyết định sự hấp dẫn hay thành bại của mỗi chương trình, tiết mục biểu diễn. Thông qua người dẫn chương trình, các Phường có ý thức nồng ghép việc tuyên truyền, giới thiệu những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của địa phương mình với người xem; đồng thời tạo ra kịch tính, làm cho trò diễn cực kỳ sinh động, hấp dẫn, tăng tính tự hào của người địa phương.

        Nghệ thuật rối nước ở Hải Dương ngày càng được khẳng định và có uy tín. Tâm sự với tôi, Ông Nguyễn Văn Xoa, Trưởng phường rối nước Thanh Hải cho biết, hiện nay Phường của ông thường xuyên đón tiếp nhiều đoàn khách du lịch trong và ngoài nước đến xem biểu diễn nghệ thuật rối nước. Để nâng cao và phát huy giá trị của nghệ thuật múa rối nước, nhiều người yêu mến nghệ thuật rối nước trong tỉnh đang muốn thành lập những Đoàn nghệ thuật biểu diễn rối nước chuyên nghiệp ngoài công lập để  đi biểu diễn trong và ngoài tỉnh. Thậm chí, đã có vài đoàn nước ngoài ngỏ ý muốn mời sang nước họ biểu diễn ở khu vui chơi, giải trí một thời gian…

        Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm như đã trình bày ở trên, nghệ thuật rối nước ở các Phường trong tỉnh cũng đã bộc lộ một số hạn chế, cần quan tâm, tích cực khắc phục để từng bước nâng nghệ thuật rối nước tỉnh Hải Dương lên một tâm cao mới, thể hiện trên các mặt như:

          1. Các nội dung tiết mục chủ yếu theo tích cũ, có ít tiết mục mới, đặc sắc.

          2. Một số con trò quá nhỏ, tạo hình chưa đẹp, hơi đơn giản, nét đẽo gọt còn thô…nên hiệu quả thể hiện chưa cao; màu sắc có chỗ còn lòe loẹt, chủ yếu bằng sơn Tây. Những con trò được làm theo đúng công nghệ truyền thống như sơn son, thiếp bạc chưa nhiều.

          3. Về nghệ thuật trình diễn, điều khiển con trò vẫn còn những lỗi rất kỵ trong rối nước như: lộ đế, nghiêng trò, kẹt dây, rơi cờ, đụng mành, thậm chí còn có lúc vén mành làm lộ người điều khiển… nhiều tiết mục những động tác múa, diễn của trò chưa ăn nhịp với âm nhạc, trống hay lời người dẫn chương trình

          4. Về âm nhạc, có phường suốt từ đầu đến cuối chương trình chỉ sử dụng một vài điệu, lời ca phù hợp hay lặp đi lặp lại… làm ảnh hưởng tiết tấu tổng thể cả chương trình, hoặc chưa phù hợp với nội dung cần thể hiện, tạo sự nhàm chán, kép hấp dẫn. Tiết tấu hát và lời thoại chậm, chưa khớp, không rõ lời… khiến người xem cảm thấy nhạt trò, kém sự hào hứng. Nhìn chung, các Phường vẫn chưa đầu tư đúng mức cho âm nhạc và dàn để đạt hiệu quả biểu diễn cao hơn.

          5. Về MC - người dẫn chương trình, cần có sự luyện tập kỹ hơn nữa, nhất là giọng nam để có sự hấp dẫn trong cách truyền tải ngữ điệu và ngôn ngữ. Cá biệt còn có MC nói ngọng, một điều tối kị trong nghệ thuật biểu diễn. Một số tiết mục sẽ hay hơn rất nhiều nếu có sự chuẩn bị kỹ nội dung kịch bản, lời thoại và MC biết phát huy tốt vai trò là người dẫn dắt chương trình.

        Vài năm trước, Cục Nghệ thuật biểu diễn cũng như Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hải Dương đã tổ chức các cuộc Liên hoan nghệ thuật múa rối nước. Mỗi kỳ Liên hoan nghệ thuật múa rối nước là những ngày hội của những người yêu mến bộ môn nghệ thuật này và cũng là dịp để các Phường rối nước có điều kiện gặp gỡ, trao đổi, học tập kinh nghiệm lẫn nhau và vinh danh những tập thể, cá nhân, những người trực tiếp tham gia bảo tồn, giữ gìn và phát huy giá trị nghệ thuật múa rối nước. Từ đó, góp phần tuyên truyền, quảng bá sâu rộng nghệ thuật múa rối nước đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào danh mục “Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia” đến với đông đảo công chúng, du khách thập phương và cả bạn bè quốc tế. Thiết nghĩ, các cơ quan chức năng của Trung ương và của tỉnh cần duy trì đều đặn việc tổ chức các cuộc Liên hoan nghệ thuật múa rối nước nhằm góp phần tích cực vào việc bảo tồn và phát triển môn nghệ thuật múa rối nước, một môn nghệ thuật đặc trưng của nền văn minh lúa nước vùng đồng bằng sông Hồng.

        Những ngày đầu xuân, được thưởng thức nghệ thuật rối nước đặc sắc trong dịp hội xuân, hội làng không chỉ làm sâu đậm hơn tình yêu quê hương, đất nước trong tâm tưởng, tình cảm của mỗi người dân Việt mà còn chiếm được sự quan tâm, ngưỡng mộ nhiệt thành của bạn bè quốc tế đối với quê hương, đất nước nghìn năm văn hiến của chúng ta.

 Tác giả: Nguyễn Đức Tuấn

Nguồn: Tạp chí Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Số 6 (111) tháng 11- 2015.

Thứ 2, Ngày 2/4/2012