THỰC HIỆN NẾP SỐNG VĂN MINH LỄ HỘI NHÌN TỪ LỄ HỘI CÔN SƠN - KIẾP BẠC

Lễ hội là hoạt động văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng, có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống tinh thần của người Việt. Nếp sống văn minh trong lễ hội là những hoạt động được tổ chức đúng với thuần phong mỹ tục, phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội ở địa phương, đáp ứng được nhu cầu văn hóa, tín ngưỡng của nhân dân, không để xảy ra các hiện tượng mê tín dị đoan; đồng thời phản ánh thái độ ứng xử văn minh, lịch sự, ý thức trách nhiệm của cộng đồng trong việc tham gia lễ hội...

          Khu di tích quốc gia đặc biệt Côn Sơn - Kiếp Bạc nằm ở thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương. Hàng năm, có hai kỳ lễ hội truyền thống, lễ hội mùa xuân tưởng niệm ngày viên tịch của Thiền sư Huyền Quang (diễn ra từ ngày 16 đến 23 tháng Giêng âm lịch), lễ hội mùa thu diễn ra từ ngày 16 đến 20 tháng 8 âm lịch nhằm tưởng niệm ngày mất của anh hùng dân tộc Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn (20 tháng 8 âm lịch); anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi (16 tháng 8 âm lịch). Trải qua nhiều thế kỷ tồn tại và phát triển, lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc trở thành lễ hội truyền thống không thể thiếu trong đời sống tâm linh của dân tộc, có quy mô rộng lớn, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương tham dự.

           Lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc xưa, có nhiều hình thái văn hoá phi vật thể đặc sắc được trình diễn như: Tế lễ, rước bộ, rước thuỷ, lễ mộc dục (tắm tượng), lễ đàn Mông Sơn thí thực, diễn xướng hầu thánh, lễ cầu an thả hoa đăng trên sông Lục Đầu, thi làm bánh, hội chợ và nhiều trò chơi dân gian như: đua thuyền, vật võ, rối nước… Năm 2006, UBND tỉnh Hải Dương phê duyệt Đề án Lễ hội truyền thống Côn Sơn - Kiếp Bạc giai đoạn (2006 - 2010). Thực hiện nội dung của đề án, Ban tổ chức Lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc đã phục dựng thành công các nghi lễ, diễn xướng bị thất truyền như: cúng đàn Mông Sơn thí thực, tế trời đất trên núi Ngũ Nhạc, lễ rước bộ, lễ tế... và bổ sung thêm các hoạt động như: thi gói bánh chưng, giã bánh giầy, Hội thi Pháo đất toàn tỉnh, Liên hoan rối nước... Năm 2012, lễ hội Côn Sơn, Kiếp Bạc được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

              Hàng năm, vào các kỳ hội, UBND tỉnh Hải Dương đều thành lập Ban tổ chức lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc với sự tham gia đầy đủ của các ban, ngành liên quan để tổ chức, chỉ đạo các hoạt động lễ hội. Vì vậy, lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc đều diễn ra thành công tốt đẹp, được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch đánh giá cao về công tác tổ chức, quản lý. Trong công tác tổ chức lễ hội, việc thực hiện nếp sống văn minh tại lễ hội luôn được Ban tổ chức lễ hội quan tâm, nhằm chấn chỉnh và đưa các hoạt động lễ hội đi vào nề nếp, tránh những tiêu cực xảy ra. Những năm qua, nhà nước đã ban hành nhiều văn bản nhằm tập trung chỉ đạo giải quyết những vấn đề yếu kém, tiêu cực trong hoạt động lễ hội như: Chỉ thị số 27- CT/TW ngày 12/01/1998 của Bộ Chính trị (Khóa VIII) về thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, lễ hội; Công điện số 162/CĐ-TTg  ngày 09/02/2011 của Thủ tướng Chính phủ về công tác tổ chức và quản lý lễ hội; Thông tư số 04/2011/TT-BVHTTDL của Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch quy định về việc thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội; Chỉ thị số 265/CT-BVHTTDL ngày 18/12/2012 của Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch về việc tăng cường công tác quản lý, tổ chức thực hiện nếp sống văn minh trong lễ hội; Công văn số 395/BVHTTDL-VHCS ngày 07/01/2014 của Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch về việc quản lý, sử dụng hợp lý tiền có mệnh giá nhỏ trong hoạt động văn hóa, lễ hội, tín ngưỡng.

           Căn cứ vào các văn bản chỉ đạo của Đảng, Nhà nước, Ban quản lý di tích đã soạn thảo nội quy thực hiện nếp sống văn minh tại nơi thờ tự và lễ hội cho du khách. Tập trung vào những nội dung chủ yếu sau:

           Các hiện tượng ăn mặc váy ngắn, quần, áo cộc, hút thuốc khi bước vào di tích... đều được nhân viên thường trực đề nghị ở ngoài không được vào lễ trong di tích. Hành vi ứng xử thiếu văn minh, lịch sự đều bị nhắc nhở.

          Hiện tượng thắp hương, đốt nến trong đền đã được thực hiện triệt để ở cả ba khu di tích đền Kiếp Bạc, chùa Côn Sơn, đền thờ Nguyễn Trãi. Các du khách chỉ thắp hương tại Ban lễ trình, trong đền không được thắp hương, nến. Việc này đã hạn chế nguy cơ cháy nổ, ảnh hưởng đến đồ thờ, những ngày hội đông tránh được hiện tượng ngột ngạt, chen lấn.

          Việc đốt vàng mã đã được hạn chế rất nhiều. Ban quản lý di tích đã có hướng dẫn nơi tập kết, hóa vàng theo quy định. Hàng ngày tại Kiếp Bạc đều diễn ra các khóa lễ hầu thánh, các đoàn hầu khi về hành lễ đều được hướng dẫn, quy định số lượng vàng mã trước khi khóa lễ diễn ra. Vì vậy, các khóa lễ tại Kiếp Bạc số lượng vàng mã đã được kiểm soát chặt chẽ.

          Các hiện tượng mời chào, xem bói bàn tay, tướng số, rút thẻ tán thẻ, đổi tiền lẻ tại di tích đã được ngăn chặn. Ban quản lý di tích phối hợp với chính quyền địa phương đã ra những quy chế phối hợp trong việc tổ chức hoạt động dịch vụ. Cụ thể tại Kiếp Bạc, các thầy viết sớ đã được chuyển vị trí ra ngoài khuôn viên trước nghi môn, theo vị trí quy định của Ban tổ chức. Trước đây, các thầy sớ do được xắp sếp ngồi tại sân đền làm kéo theo những dịch vụ mời chào, lôi kéo khách dẫn đến mất trật tự tại sân đền. Hàng quán cũng đã được chấn chỉnh, sắp xắp vị trí lại phù hợp với cảnh quan và thẩm mỹ. Các hiện tượng lôi kéo, ép giá đã giảm hẳn do những cam kết trong việc thực hiện duy trì giữa địa phương và chủ hộ kinh doanh.

          Công tác vệ sinh môi trường được đặc biệt quan tâm cả về phía Ban quản lý và ý thức của du khách khi hành hương về lễ hội. Trong nội tự đền, chùa đều có bộ phận thu nhặt vàng hương, bao sái thường xuyên ban thờ. Trong khuôn viên di tích và các tuyến đường vào di tích các thùng rác đã được bố trí ở những vị trí thích hợp. Điều này đã tạo không gian xanh, sạch, đẹp tác động đến tâm lý của du khách. Khách đến tham quan lễ hội đã có ý thức rõ rệt trong việc giữ gìn vệ sinh môi trường, không vứt rác bừa bãi...

          Công tác an ninh, trật tự; trước đây, ở các kỳ lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc hay diễn ra tình trạng lập barie chặn xe qua lại thu tiền. Hàng quán bày bán lộn xộn, người bán hàng bâu bám, tranh giành, lôi kéo mời chào, ép giá bắt chẹt khách. Trong khu vực lễ hội thường xuyên xảy ra móc túi, trộm cắp tư trang, tài sản của khách. Tình trạng này gây ra hậu quả: an ninh lễ hội bất ổn, lòng dân bất an. Hiệu quả phát huy tác dụng đối với yêu cầu lễ hội đặt ra không cao. Những năm gần đây, do có sự phối kết hợp tốt giữa các bộ phận tham gia lễ hội, kể cả nhân dân về dự hội nên công tác đảm bảo an ninh, trật tự, đảm bảo không gian thiêng liêng tổ chức các hoạt động lễ hội và nhân dân về lễ bái mỗi kỳ lễ hội có bước tiến rõ rệt. Tình trạng trộm cắp, móc túi, gian lận, lừa đảo, ăn xin ít xảy ra; việc gây rối, mất trật tự đã được hạn chế, tạo điều kiện tốt nhất cho các nghi lễ, diễn xướng được thực hiện. Đây cũng là cái được lớn mà nhiều lễ hội không làm được, dẫn đến việc tranh giành, mâu thuẫn trong nội bộ, ảnh hưởng đến các hoạt động lễ hội. Hiện nay lễ hội truyền thống Côn Sơn- Kiếp Bạc thực sự trở thành ngày hội của nhân dân, đảm bảo yêu cầu “an toàn, vui tươi, xanh, sạch, đẹp”, được nhân dân và du khách về dự lễ hội khen ngợi.

           Tuy nhiên, bên cạnh những chuyển biến tích cực thì vẫn còn những vấn đề thực tiễn đặt ra cần thực hiện trong việc thực hiện nếp sống văn minh tại lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc.

           Hiện tượng người dự hội còn thuê khấn vái, xem bói, rút thẻ, trừ tà... ít nhiều vẫn tồn tại ở cả hai khu di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc.

           Hệ thống dịch vụ hàng quán chưa được quy hoạch một cách khoa học, ảnh hưởng đến cảnh quan di tích và chất lượng tổ chức các hoạt động lễ hội. Nhiều hoạt động buôn bán, kinh doanh, chợ hội còn lấn chiếm không gian lễ hội. Đã có không ít âm thanh, uế tạp... từ các dịch vụ này phát ra làm ồn ào, mất đi ý nghĩa thiêng của lễ hội.

           Với một lễ hội lớn, du khách về dự hội rất đông, có lúc cao điểm lên tới hàng chục vạn người tham gia một nghi lễ như lễ hội quân, lễ cầu an, hội hoa đăng tại Kiếp Bạc thì vấn đề vệ sinh môi trường không phải lúc nào cũng được đảm bảo. Hơn nữa ý thức của một bộ phận du khách, người hành hương còn hạn chế, không chấp hành các quy định của Ban tổ chức lễ hội, ứng xử thiếu văn hóa. Khi lượng khách trẩy hội quá đông, do lực lượng mỏng, Ban tổ chức và các cơ quan chức năng tại chỗ khó lòng kiểm soát một cách toàn diện, chặt chẽ, cho nên nhiều nơi, nhiều lúc để xảy ra tình trạng tiêu cực, vi phạm các quy định, tạo ra những hình ảnh không đẹp mắt, phản văn hóa mà phần lớn do chính những người dự hội thiếu ý thức gây nên. Tình trạng mọi người chen lấn, xô đẩy nhau gây mất trật tự vẫn xảy ra như ở lễ ban ấn, lễ cầu an tại Kiếp Bạc, lễ Mông sơn thí thực tại Côn Sơn. Hiện tượng rải tiền lẻ không đúng chỗ như tại giếng Mắt Rồng ở Kiếp Bạc, hệ tượng A La Hán và hệ thống tượng phật điện chùa Côn Sơn thi thoảng vẫn xuất hiện.

          Một số kinh nghiệm và giải pháp thực hiện nếp sống văn minh trong việc tổ chức, thực hiện lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc:

         Thứ nhất: Về mặt quản lý lễ hội phải có sự thống nhất, đồng thuận của các cấp, các ngành, địa phương. Tăng cường sự phối hợp của các cấp chính quyền, các sở, ngành chuyên môn trong công tác quản lý lễ hội. Ban quản lý và các cấp chính quyền phải có sự chỉ đạo sát sao, hướng dẫn nhân dân thực hiện đúng nội dung, ý nghĩa của lễ hội.

         Thứ hai: Tăng cường vai trò quản lý, hiệu lực của các văn bản pháp lý. Với quy mô, tầm cỡ và phạm vi ảnh hưởng của lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc, đặc biệt trong giai đoạn hiện nay khi cả chủ thể, khách thể lễ hội đều đứng trước xu thế toàn cầu hóa, quan niệm về tín ngưỡng có phần rất cởi mở nên ngoài việc bám sát, thực hiện nghiêm túc các văn bản quy phạm pháp luật về công tác bảo tồn, phát huy tác dụng lễ hội chung, chúng ta cần thiết lập hệ thống văn bản mang tính pháp lý như: Nội quy, quy định, quy chế cụ thể cho từng hoạt động lễ hội như quy chế liên hoan diễn xướng hầu Thánh; quy chế hoạt động kinh doanh, dịch vụ; quy chế viết sắc sớ tại lễ hội Kiếp Bạc ...

           Thứ ba: Chú trọng công tác quảng bá, thuyết minh tuyên truyền với nhiều hình thức về giá trị văn hoá của di tích, quảng bá về nội dung lễ hội để thông báo, thu hút nhân dân và du khách thập phương trên các phương tiện thông tin đại chúng. Đặc biệt chú trọng công tác trang trí, tuyên truyền trong khu vực di tích. Xây dựng website tuyên truyền, quảng bá rộng rãi trong, ngoài nước. Tăng cường thông báo, phát thanh trên hệ thống loa tuyên truyền về các nghị định, công điện mới nhất của Chính phủ; nội quy lễ hội... Ngoài ra còn thực hiện các hình thức hướng dẫn nhân dân tham gia các hoạt động lễ hội theo tinh thần thực hiện nếp sống văn minh lễ hội như: Làm biển về nội quy thực hiện nếp sống văn minh lễ hội. Bố trí, sắp xếp hợp lý hòm công đức, nơi đặt tiền giọt dầu, lư hương, hạn chế đốt vàng mã. Cử người trực tiếp hướng dẫn khách tham quan và người hành lễ không ném tiền bừa bãi, gài tiền vào tượng cũng như các hiện vật khác làm ảnh hưởng đến tính tôn nghiêm của di tích… Việc làm này đã giúp cho nhận thức của nhân dân địa phương và du khách thập phương về giá trị cũng như ý thức, trách nhiệm đối với lễ hội ngày càng được nâng cao.

           Thứ tư: Ban tổ chức lễ hội phối hợp chặt chẽ với chính quyền sở tại tổ chức, quy hoạch tốt dịch vụ hàng quán. Ra những quy chế ràng buộc đối với các chủ hộ kinh doanh khi để xảy ra các hiện tượng tiêu cực như: lôi kéo, mời chào, ép giá khách. Mặt khác, Ban quản lý đã phát tờ rơi giao kèm theo khi giao vé tham quan cho du khách. Đồng thời lập chốt bảo vệ trước nghi môn Kiếp Bạc để nhắc nhở, xử lý các hiện tượng mời chào, ép giá...

               Thứ năm: Tăng cường thanh tra, giám sát tại lễ hội. Rà soát và giám sát chặt chẽ đối với các tổ chức, cá nhân có nguyện vọng, nhu cầu thực hành tín ngưỡng tại di tích, để ngăn chặn kịp thời hiện tượng mê tín di đoan, buôn thần, bán thánh.Với các tổ chức, cá nhân muốn thực hiện canh đàn, khóa lễ lớn tại di tích phải được sự đồng ý của Ban quản lý di tích cũng như có những quy định rõ ràng về thời gian, phạm vi, trách nhiệm, cam kết của du khách đối với hoạt động của mình.

               Thứ sáu: Tăng cường công tác an ninh trật tự, vệ sinh môi trường trong lễ hội. Đây là công việc quan trọng để lễ hội diễn ra thành công. Với số lượng du khách lớn vào các kỳ lễ hội thì việc duy trì công tác vệ sinh, giữ cho cảnh quan môi trường di tích xanh, sạch đẹp càng trở nên cần thiết. Phải bố trí nhà vệ sinh, thu gom và bố trí nơi chứa rác thải, đảm bảo tiện lợi cho du khách về dự lễ hội. Nhìn chung trong những năm vừa qua, công tác vệ sinh môi trong trong lễ hội Côn Sơn – Kiếp Bạc được đặc biệt quan tâm, tạo được ấn tượng cho du khách khi về tham quan di tích. Có thể nói, đây cũng là thước đo cần thiết cho việc thực hiện nếp sống văn minh trong lễ hội.

          Việc thực hiện tốt nếp sống văn minh trong lễ hội vừa là trách nhiệm và là ý thức không chỉ của các cấp quản lý, tổ chức lễ hội mà còn phụ thuộc vào ý thức trách nhiệm của cả cộng đồng khi tham gia lễ hội. Với những ưu thế vốn có về cảnh quan lịch sử, cảnh quan truyền thống, cảnh quan thiên nhiên đặc sắc và vị thế tâm linh, lại được sự quan tâm giúp đỡ của trung ương và địa phương lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc sẽ trở thành nơi lưu giữ, bảo lưu các giá trị văn hóa tín ngưỡng, đồng thời sẽ thu hút đông đảo nhân dân từ mọi miền đất nước và du khách quốc tế về tham quan, học tập, chứng kiến lễ hội.

* TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Đặng Văn Bài (1995), “Vấn đề quản lý nhà nước trong lĩnh vực bảo tồn di tích”, tạp chí Văn học nghệ thuật số 2, tr 9.    

2. Phạm Mai Hùng (2003), “Giữ gìn và phát huy di sản văn hoá dân tộc”, Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội.

3. Nguyễn Khắc Minh (2009) “Lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc -  Những kết quả sau 4 năm thực hiện đề án”, Thế giới di sản, số 7; tr.14-15, 27.

4. Nguyễn Khắc Minh (2006), “Bảo vệ, phát huy giá trị văn hóa khu di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc, thành tựu và những vấn đề đặt ra”, Di Sản văn hóa, số 1 (14), tr.32-36

5. Luật Di sản Văn hóa (2009), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

Nguyễn Văn Cường

Thứ 2, Ngày 2/4/2012