TỔNG QUAN VỀ KHU DI TÍCH CÔN SƠN - KIẾP BẠC

Côn Sơn - Kiếp Bạc là hai khu di tích Quốc gia đặc biệt. Đây là một vùng danh sơn huyền thoại, gắn liền với thân thế, sự nghiệp của những danh nhân kiệt xuất đã làm rạng rỡ non sông đất nước và rạng ngời Việt sử suốt nghìn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước

    Côn Sơn - Kiếp Bạc là hai khu di tích Quốc gia đặc biệt. Thời Trần thuộc huyện Phượng Sơn; thời Lê đổi thành Phượng Nhỡn, lộ Lạng Giang; nay thuộc thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương. Phía bắc Côn Sơn - Kiếp Bạc giáp huyện Cẩm Lý (tỉnh Bắc Giang), phía nam giáp núi Phượng Hoàng (phường Cộng Hoà, phường Văn An, thị xã Chí Linh), phía đông giáp phường Bắc An và Hoàng Hoa Thám (thị xã Chí Linh), phía tây giáp sông Lục Đầu và huyện Yên Dũng (tỉnh Bắc Giang). Phía Đông Bắc là vòng cung Đông Triều, phía Tây Nam, nơi hội tụ của 6 con sông (Lục Đầu giang). Xét về phong thuỷ, sách Cao Biền di cảo  Chí Linh phong vật chí chép rằng: Côn Sơn - Kiếp Bạc mạch tự Huyền Đinh, thế ngăn Đông Bắc, bốn phương quy phục, núi sông kỳ hình, kỳ dạng, long bàn, hổ cứ, như muôn quân, nghìn tướng chầu về…ở đất này sẽ được hưởng phúc muôn đời

         Đây là một vùng danh sơn huyền thoại, gắn liền với thân thế, sự nghiệp của những danh nhân kiệt xuất đã làm rạng rỡ non sông đất nước và rạng ngời Việt sử suốt nghìn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước như: Trần Hưng Đạo Đại Vương, Trần Nguyên Đán, Nguyễn Trãi, Pháp Loa, Huyền Quang tôn giả... Kiếp Bạc - Côn Sơn cùng tên tuổi của các bậc vĩ nhân và những ánh sử vàng, toả rọi một từ trường hào quang vào lịch sử và văn hoá Việt. Vì lẽ đó, Kiếp Bạc - Côn Sơn là nơi lắng đọng hồn thiêng, là điểm tụ lòng dân cả nước, để muôn triệu con dân nước Việt luôn dập dìu bước chân, nhắc nhở nhau tìm về chốn này. Xưa nay, người đời tìm đến Côn Sơn là "cuộc tìm về với căn nhà vũ trụ, nơi hoà hợp tột cùng của âm dương, sơn thuỷ và trời đất". Để ở đó mỗi con người được hưởng thụ khí trời, với hương rừng thơm ngát, có gió núi đại ngàn mát dịu. Để từ đó con người được đắm mình trong hồn thiêng sông núi, có cổ tích ngàn năm đủ sức rung động trái tim của muôn triệu dân Việt Nam luôn tự hào và thiết tha yêu mến tổ quốc này.

          Côn Sơn là chốn tổ của thiền phái Phật giáo Trúc Lâm, mang đậm bản sắc văn hoá Việt Nam. Đó là nơi vân du, sinh cư, ẩn dật và tu hành của các bậc danh nhân, đại diện cho khí phách tâm hồn, tinh hoa văn hoá Việt Nam ở nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau. Đó là Tam tổ phật giáo Trúc Lâm thời Trần ( Đệ nhất tổ Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông, đệ nhị tổ Pháp Loa tôn giả và đệ tam tổ Huyền Quang tôn giả) đã về đây hoằng dương thuyết pháp, phát triển giáo giới; là quan Đại tư đồ Trần Nguyên Đán - vị Tư đồ phụ chính thời Hậu Trần đã lui nghỉ những năm tháng cuối đời sau khi gánh vác công việc triều chính; là anh hùng dân tộc, danh nhân văn hoá thế giới Nguyễn Trãi, thời hậu Lê đã về với Côn Sơn sống trong toà thiên nhiên tráng lệ, lấy Côn Sơn làm tri kỷ, tri âm. Tháng 2-1965, Hồ Chủ Tịch cũng về thăm Côn Sơn. Người đã lên thăm Thạch Bàn, Thanh Hư động và đọc văn bia trước cửa chùa Hun. Giữa Côn Sơn, Người giao cảm với cổ nhân, cùng tư tưởng nhân nghĩa "Dân là gốc". Cổ nhân xưa từng đúc kết: "Sơn bất tại cao, hữu tiên tắc linh, thuỷ bất tại thâm, hữu long tắc linh". Nghĩa là: "Núi chẳng cần cao có tiên ắt nổi tiếng. Nước chẳng cần sâu có rồng ắt thành thiêng". Mỗi địa danh ở Côn Sơn đều in đậm  dấu ấn thiêng liêng, áng thi văn, cổ thoại, truyền thuyết ly kỳ và những tích sử vĩnh hằng hoá thân vào sông núi của những danh nhân kim cổ.  Côn Sơn có núi, có hồ, suối có dải đồng bằng rộng lớn, cùng với di tích am, tháp, chùa, đền, thành miền cảnh sắc dễ làm say đắm hồn người. Ở đó, có núi Kỳ Lân và Ngũ Nhạc, có chùa Hun, Bàn Cờ tiên, Thạch Bàn, Giếng Ngọc, am Bạch Vân, đền Nguyễn Trãi, động Thanh Hư, cầu Thấu Ngọc, có Ngũ Nhạc linh thiêng.. .

         Côn Sơn có cảnh quan u tịch, tao nhã, nước biếc, non xanh, hữu tình và hoà hợp, hội đủ địa linh, thiên quý, là nơi con người có thể gửi gắm ước nguyện tâm linh, thoả chí hướng và tâm hồn kẻ sỹ. Côn Sơn cảnh vật tốt tươi, sắc ngàn ráng đỏ, rừng gấm cuốn, cỏ lụa giăng, chùa chiền cổ bích, am pháp thâm nghiêm. Chính vì thế, từ bao đời nay thi nhân, trí giả tìm về rồi ở đó, rung động tâm hồn, viết nên những áng thơ văn để đời, đúc lên giá trị di sản văn hóa phi vật thể bất hủ mọi thời đại. Ở đó Huyền Quang viết kinh, thuyết pháp; Trần Nguyên Đán viết "Băng Hồ ngọc hác tập", Nguyễn Phi Khanh viết“Thanh Hư Động ký”và Nguyễn Trãi viết "Côn Sơn ca" bất hủ, ru hồn đất Việt say nồng... Những di tích và tên tuổi các danh nhân đã nâng tầm vóc Côn Sơn trở thành nơi Quốc Tự, thành chốn Quốc Tế của đất nước.

          Kiếp Bạc là danh sơn huyền thoại trên bến Lục Đầu giang, cách Côn Sơn chừng 5km. Kiếp Bạc có thế "rồng vươn, hổ phục", có "tứ đức, tứ linh". Thế sông núi hiểm mà hài hoà, hùng vĩ mà trang nhã. Kiếp Bạc có đồi có thung lũng, có thuỷ, có bộ. Từ Kiếp Bạc có thể thuận về Thăng Long, lên rừng, xuống đồng bằng, ra biểu". Lục Đầu giang là 6 dòng sông hợp nước. Với 4 dòng sông đức gồm LụcNam, sông Cầu, sông Đuống và sông Thương (tức là Nhật Đức, Nguyệt Đức, Thiên Đức và Minh Đức). 4 dòng sông này gom nước từ thượng nguồn, đổ về bến Lục Đầu, để hai dòng Kinh Thầy và Thái Bình chở về xuôi, ra biển, mang thái bình cho muôn dân trăm họ. Danh thắng Kiếp Bạc - Côn Sơn còn là nơi hội đủ bốn ngọn núi tứ linh "long, ly, qui, phượng". Đó chính là bốn ngọn núi thiêng, với dãy Phượng Hoàng, Kỳ Lân, Quy Sơn và dãy núi Trán Rồng chầu về Vạn Kiếp. Đó là sự diệu kỳ của danh thắng giàu chất sử thi và huyền thoại này.

          Huyền thoại Lục Đầu giang gắn với di tích Kiếp Bạc. Vào thời nhà Trần ở thế kỷ 13, Vạn Kiếp là nơi Trần Hưng Đạo Đại Vương - nhà quân sự, chính trị kiệt xuất, vị tổng chỉ huy quân và dân nhà Đại Việt ba lần chiến thắng Nguyên Mông, đã chọn đất này làm phủ đệ và đại bản doanh. Dưới cái nhìn thao lược và tài cầm quân của Trần Hưng Đạo, Kiếp Bạc và Lục Đầu giang đã phát huy tổng lực thế trận chiến tranh nhân dân. Dưới sự chỉ huy của Quốc công tiết chế Nhân vũ Hưng Đạo Đại vương, quân và dân Đại Việt đã "trên dưới một lòng, cả nước giúp sức" để Nhà Trần đã làm nên những chiến côn vang dội, với những Bạch Đằng, Chương Dương, Hàm Tử, Tây Kết cùng với chiến thắng Vạn Kiếp lẫy lừng, đè bẹp đế chế Nguyên Mông hùng mạnh nhất thế giới lúc bấy giờ để "non song toàn vẹn, dân tộc khải hoàn ca khúc thái bình"

          Quốc Công Tiết Chế đã từng gắn bó những năm tháng cuối đời tại tư dinh Vạn Kiếp. Ngài đã được triều đình nhà Trần cho lập Sinh từ khi còn sống. Và sau khi mất, Trần Hưng Đạo đã được vua Trần Anh Tông và nhân dân Đại Việt tôn phong  là Đức Thánh Trần, xây đền Kiếp Bạc để tưởng nhớ công  lao lớn đối với non sông, đất nước. Ngày mất của Đức Thánh Trần (20 - 8 Âm lịch hàng năm) được nhân dân cả nước ghi nhớ. Đó cũng là dịp chính hội đền Kiếp Bạc. Tục lễ ấy kéo dài trên 7 thế kỷ nay, thành mỹ tục trong truyền thống người Việt ta vốn trong đạo lý truyền thống "uống nước nhớ nguồn". Đền Kiếp Bạc cùng với hai ngôi đền trên núi Bắc Đẩu và Nam Tào được ví như: "một cõi thiên bồng giữa hạ giới". Đền thờ Đức Thánh Trần và gia quyến của Người, gồm Nguyên từ Quốc mẫu Thiên Thành công chúa (tức phu nhân của Trần Hưng Đạo), tướng quân Phạm Ngũ Lão (là một vị tướng giỏi nhà Trần, và cũng  là con rể của Trần Quốc Tuấn) và bốn con trai của Đức Thánh Trần. Tại Kiếp Bạc còn đặt hai bức tượng thờ 2 người con gái của Trần Hưng Đạo và  Đệ nhất khâm từ Hoàng thái hậu Quyên Thanh công chúa (phu nhân Trần Nhân Tông) và Đệ nhị nữ đại Hoàng Anh nguyên quận chúa (tức phu nhân tướng quân Phạm Ngũ Lão).

Kiếp Bạc gói những trang anh hùng ca giữ nước của dân tộc ở thế kỷ nhà Trần dậy muôn đời hào khí Đông A, làm nơi tôn vinh một giai đoạn đặc biệt trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta, mà Trần Hưng Đạo là nhân vật tiêu biểu trong giai đoạn lịch sử hào hùng ấy. Qua nhiều lần trùng tu tôn tạo đền Kiếp Bạc nói riêng, quần thể kiến trúc nghệ thuật Côn Sơn - Kiếp Bạc nói chung đã  trở thành những công trình văn hoá đặc biệt trên đất Hải Dương. Mảnh đất có tứ linh, tứ quý Kiếp Bạc - Côn Sơn có những chiến công sáng ngời sách sử, cùng với tâm linh, tâm thế của muôn triệu người Việt; làm nên diện mạo chốn "nhân kiệt địa linh"  toả rọi ánh hào quang vào non sông đất nước này. Có phải vì vậy chăng, mà nơi ấy luôn dập dìu bước chân du khách gần xa về tới danh sơn kỳ quan Vạn Kiếp - Côn Sơn.

          Hàng năm, cứ vào hai dịp chính hội Xuân, Thu (tháng Giêng và tháng Tám) hàng chục vạn người nô nức trảy hội Kiếp Bạc - Côn Sơn. Về hội, mọi người tĩnh tâm, thư thái gột rửa bụi trần, được tắm gội trong khí thiêng sông núi, cùng hào khí cha ông vĩnh tồn cùng "non nước ngàn thu". Ở đó mọi người được cộng hưởng và được thăng hoa trong niềm tin tôn giáo linh thiêng. Và ở đó mỗi cá nhân được sống trong những thời khắc huy hoàng của lịch sử, giữa một không gian thoáng rộng dạt dào âm hưởng thi ca, thấy lịch sử luôn đượm nồng thi vị. Và mỗi người đều cảm thấy tự hào về truyền thống ViệtNam, nguyện nối gót tổ tông, để như được tiếp thêm sức mạnh, vững tin hơn trên mỗi bước đi của hành trình cuộc sống.

        Sự linh thiêng của Kiếp Bạc, Côn Sơn vĩnh hằng tồn tại cùng "đất vững, trời dài' nước Việt là bởi, sông núi kết nguồn thiêng địa mạch; và do tâm linh của người đời trải muôn thế hệ gửi vào trời đất, vào mỗi không gian di tích cổ kích, thâm nghiêm. Những công trình như chùa Côn Sơn, đền Nguyễn Trãi, đền thờ quan Tư đồ Trần Nguyên Đán, Ngũ Nhạc linh từ.... trong quần thể Côn Sơn - Kiếp Bạc là những nơi đặt niềm tin nhân thế, kết tạo thành sự tồn tại vĩnh hằng tại chốn thờ tự thiêng liêng và bất tử cùng sông núi nước Nam.

Thứ 2, Ngày 2/4/2012